Η μέθοδος του περιδέραιου

Σύμφωνα με το Πρόγραμμα Μετανάστευσης του Αφρικανικού Νότου, η Νότια Αφρική, η Μποτσουάνα και η Ναμίμπια είναι οι πιο ξενοφοβικές χώρες στον κόσμο. Και ο λαός με τα σκληρότερα αισθήματα απέναντι στους μετανάστες είναι οι Νοτιοαφρικανοί. Την αποκαλούν «μέθοδο του περιδέραιου». Και συνίσταται στο να περνάς από τον λαιμό του θύματος ένα λάστιχο γεμάτο με πετρέλαιο και να του βάζεις φωτιά. Την εποχή του απαρτχάιντ, μαύροι εξτρεμιστές χρησιμοποιούσαν αυτή την τεχνική για να τιμωρήσουν τους συνεργάτες τού καθεστώτος. Τώρα, τη χρησιμοποιούν για να εκδικηθούν τους πρόσφυγες από τη Ζιμπάμπουε που κλέβουν τις δουλειές από τους ντόπιους. «Λυπάμαι που σκοτώθηκαν άνθρωποι» λέει ένας νεαρός που μένει στο Κλίβελαντ, ένα νότιο προάστιο του Γιοχάνεσμπουργκ. «Αλλά έπρεπε να φύγουν. Δεν έχουν κανένα δικαίωμα να παίρνουν τις δουλειές μας. Ας πάνε πίσω στη Ζιμπάμπουε να λύσουν εκεί τα προβλήματά τους, αντί να τα μεταφέρουν εδώ. Αρκετούς μπελάδες έχουμε». Η άμεση αιτία των ταραχών της τελευταίας εβδομάδας, από την οποία έχουν βρει τον θάνατο 24 άνθρωποι, είναι η απελπισία πολλών φτωχών Νοτιοαφρικανών που ζουν σε απάνθρωπες συνθήκες. Οι ανισότητες στη χώρα αυτή είναι οι μεγαλύτερες στον κόσμο. Από αυτή την άποψη, οι μαύροι που επιτίθενται σε μαύρους στο Γιοχάνεσμπουργκ δεν είναι πολύ διαφορετικοί από τους λευκούς που επιτίθενται σε σκούρους στα περίχωρα της Νάπολι. Αλλά αυτό είναι ένα μέρος μόνο της εικόνας. Ο «μαύρος ρατσισμός» υπήρχε ήδη από την εποχή της αποικιοκρατίας και με το απαρτχάιντ οξύνθηκε ακόμη περισσότερο. Όπως γράφει στην Γκάρντιαν ο Σον Τζέικομπς, συγγραφέας του βιβλίου «Ο κόσμος του Τάμπο Μπέκι», οι προοδευτικοί νόμοι που έχουν ψηφιστεί για τη σεξουαλικότητα, τη θανατική ποινή ή τη μετανάστευση ήταν πρωτοβουλία μιας μικρής μειοψηφίας της πολιτικής τάξης. Ο λαός της Νότιας Αφρικής είναι συντηρητικός και, από κοινωνική άποψη, δεξιός, το αποδεικνύουν όλες οι έρευνες. Τα ξενοφοβικά αισθήματα είναι υψηλά παρά τη σχετικά μικρή επαφή με ανθρώπους από άλλες χώρες. Η κυβέρνηση δεν έχει την παραμικρή ιδέα για το πώς μπορεί να απαντήσει σε αυτές τις ακρότητες, λέει στη Ρεπούμπλικα ο γνωστός συγγραφέας Αντρέ Μπρινκ («Κοιτάζοντας στο σκοτάδι», «Η άλλη πλευρά της σιωπής», Εκδ. Χατζηνικολή). Υπάρχει ένα είδος συλλογικής υστερίας, που μεταδίδεται σε όλα τα στρώματα του πληθυσμού. Η αστυνομία δεν μπορεί να κάνει τίποτα, οι δυνάμεις της τάξης είναι διεφθαρμένες, οι λίγοι εγκληματίες που συλλαμβάνονται αφήνονται αμέσως ελεύθεροι. Η κατάσταση δεν μπορεί παρά να επιδεινωθεί. Αλλά ο Μπρινκ είναι αισιόδοξος. Ο γιος του έζησε επτά χρόνια στην Καραϊβική και τώρα θέλει να γυρίσει πίσω επειδή η εγκληματικότητα εκεί είναι πολύ μεγάλη. Στους δρόμους της Νότιας Αφρικής συναντά κανείς καθημερινά εξαιρετικούς ανθρώπους, αργά ή γρήγορα οι άνθρωποι αυτοί θα αναλάβουν την εξουσία, άλλη λύση δεν υπάρχει. Ή μάλλον υπάρχει, και λέγεται Κόλαση. Του Μιχάλη Μητσού , δημοσιεύτηκε στα ΝΕΑ Δέστε επίσης το εξαιρετικό ντοκυμαντέρ των New York Times που ακολουθεί New York Times Video

'Who'll look after my little ones when I'm gone?'

Υπάρχει κάτι σπουδαιότερο από το δικαίωμα στη ζωή? Η απάντηση στο συγκλονιστικό ρεπορτάζ του Guardian. Video: Critically ill and trapped in Gaza World news guardian.co.uk

«Εν αρχή ην ο λόγος»

Του Κων. Τσουκαλά

Το καυστικό χιούμορ και η ποιητική εμβέλεια συνθημάτων, όπως «απαγορεύεται να απαγορεύεις», «συμμετέχω, συμμετέχεις, συμμετέχει, συμμετέχομεν, συμμετέχετε, κερδίζουν», αντιστοιχούν σε ένα νέο πολιτιστικό βίωμα. Το σωτήριο έτος 1968 δεν σφραγίστηκε μόνο από τον παρισινό Μάη. Σε έναν και μόνο χρόνο η ιστορία έμοιαζε να αλλάζει ρου και να ξαναρχίζει από την αρχή. Η θυσία του Τσε στις ζούγκλες της Βολιβίας υπόσχεται να βρει έναν, δύο η χίλιους μιμητές. Οι σφαγές του Μάι-Λάι και η επίθεση του Τετ αναγγέλλουν το τέλος του πόλεμου του Βιετνάμ. Η δολοφονία του Ρόμπερτ Κέννεντυ και του Λούθερ Κινγκ δρομολογεί τη «Μαύρη Δύναμη» που θα γκρεμίσει το κράτος των φυλετικών διακρίσεων. Ο Μάο και ο Λιν Πιάο ολοκληρώνουν την κινεζική «πολιτιστική επανάσταση». Τα «χορευτικά» τανκ του Συμφώνου της Βαρσοβίας πνίγουν την Ανοιξη της Πράγας στο αίμα. Η «Φράξια του Ερυθρού Στρατού» στη Γερμανία και οι «Ερυθρές Ταξιαρχίες» στην Ιταλία προοιωνίζονται την εγκατάσταση της τρομοκρατικής βίας στους κόλπους της παλαιάς Ευρώπης. Και ταυτόχρονα, στο Παρίσι, στο Βερολίνο, στο Μιλάνο, στο Τόκιο, στο Μπέρκλεϋ, στο Γούντστοκ, στην Πόλη του Μεξικού και όπου αλλού υπάρχουν γονείς, τα μαζικά φοιτητικά και νεολαιίστικα κινήματα ορθώνουν πραγματικά και συμβολικά οδοφράγματα ενάντια στους αυτοματισμούς της κατεστημένης εξουσίας και κουλτούρας των πρεσβυτέρων. Σε όλα τα μέρη του κόσμου, εξεγειρόμενοι πετροβολώντας, απολαμβάνοντας το σώμα τους και τραγουδώντας την ελευθερία τους, οι νέοι διατρανώνουν εν χωρώ την αγανάκτησή τους για το σήμερα και διεκδικούν την έλευση μιας «άλλης» κοινωνίας και μιας «άλλης» ζωής «τώρα, εδώ και αμέσως». Οι σιωπηλές πλειοψηφίες Σαράντα χρόνια αργότερα, δικαιούται κανείς να θέτει το ερώτημα «τι έμεινε» από την πρωτόγνωρη αυτή έκρηξη ιδεών, προτάσεων και ελπίδων. Στο επίπεδο της πολιτικής εκπροσώπησης η απάντηση ήλθε γρήγορα. Η εκλογή του Ρίτσαρντ Νίξον στην προεδρία των ΗΠΑ και οι εκλογικές νίκες της Δεξιάς στη Γαλλία, τη Μεγάλη Βρετανία και την Ιταλία έδειξαν ότι οι συντηρητικές και έμφοβες σιωπηλές πλειοψηφίες των μεγάλων δυτικών δημοκρατιών παρέμεναν ισχυρότερες παρά ποτέ. Ταυτόχρονα, η σοβιετική εξουσία φαινόταν ακόμα ακλόνητη. Το παγκόσμιο σύστημα των εξουσιών δεν μετακινήθηκε και ο Ψυχρός Πόλεμος εξακολούθησε να μαίνεται στη βάση μιας ολοένα και πιο ανατριχιαστικής «ισορροπίας του τρόμου». Αντίθετα, στο στρατόπεδο των «αντιφρονούντων» οι επιπτώσεις του μοιραίου έτους 1968 στις συνειδήσεις ήταν εμφανείς: εκεί, τίποτε δεν μπορούσε να είναι όπως πριν. Αντίθετα με τον καπιταλισμό που υγίαινε, οι αρνητές του βρίσκονταν σε πλήρη αποπροσανατολισμό. Μπροστά στο διευρυμένο φάσμα των προκείμενων ιδεολογικών επιλογών, η εν ευρεία έννοια Αριστερά κατακερματιζόταν σε αλληλοσπαρασσόμενες ομάδες. Και εάν ακόμα ήταν κατά καιρούς δυνατόν να αναπτυχθούν κάποιες μορφές κοινής κινητοποίησης από τους αμετανόητους σοβιετόφιλους, τους ευρωκομουνιστές, τους ρεφορμιστές σοσιαλδημοκράτες, τους τροτσκιστές, τους λαμπερτιστές, τους μαοϊκούς, τους φοκιστές οπαδούς του Τσε, τους αναρχικούς, τους αντάρτες των πόλεων και τους σιτουασιονιστές ο στρατηγικός διάλογος ανάμεσά τους φαινόταν πια αδιανόητος. Ειρωνικά, η σημαντικότερη μετά το τέλος του δευτέρου πολέμου έκρηξη των κοινωνικών συνειδήσεων σε οικουμενική κλίμακα εκφράστηκε με τη μορφή μιας προϊούσας αποδυνάμωσης όλων των παραδοσιακών μορφών συντονισμού της συλλογικής πολιτικής δράσης. Κοινωνικά κινήματα Βέβαια, ειδικά στη Γαλλία, ορισμένα αποτελέσματα υπήρξαν άμεσα και χειροπιαστά. Εν μια νυκτί οι απεργούντες μισθωτοί είδαν την προς στιγμήν πανικόβλητη εργοδοσία να συναινεί στην αύξηση του ελάχιστου εργατικού μεροκάματου κατά 35%, των μισθών κατά 20% και των αγροτικών μεροκάματων κατά 60%, _ στη μεγαλύτερη δηλαδή «αναπροσαρμογή» των απολαβών τους μετά το λαϊκό μέτωπο του 1936. Ομως, μετά τη λήξη των απεργιών τον Ιούνιο, η κατάσταση εξομαλύνθηκε γοργά. Βαθμιαία λοιπόν, και από τη στιγμή που διασπάστηκε το «απειλητικό» μέτωπο του εργαζόμενου λαού με τους εξεγερμένους νεολαίους, οι κατακτήσεις θα αποδυναμωθούν, θα πνιγούν και θα ξεχαστούν. Αντίθετα, οι ιδέες του Μάη παρέμεναν ζωντανές, τόσο ως προς το περιεχόμενο των κοινωνικών αιτημάτων όσο και ως προς τις οργανωτικές μορφές των κινητοποιήσεων. Για πρώτη φορά, η κατά παράδοσιν οικονομίστικη ανάγνωση της πολιτικής θα συμπληρωθεί με νέες παραμέτρους όπως η οικολογία, το περιβάλλον, οι μορφές κατανάλωσης, η καθημερινή ζωή κ.λπ. Και ταυτοχρόνως, επίσης για πρώτη φορά, δίπλα στις παραδοσιακές πολυθεματικές κομματικές και συνδικαλιστικές μορφές κινητοποίησης θα κάνουν την εμφάνισή τους τα διάφορα μονοθεματικά κοινωνικά κινήματα, όπως το φεμινιστικό κίνημα, τα κινήματα των ομοφυλοφίλων και των καταναλωτών ή αντι-καταναλωτών, τα κινήματα για την απελευθέρωση της σεξουαλικότητας και της εκπαίδευσης, το αντιψυχιατρικό κίνημα, τα κινήματα παρέμβασης στο σωφρονιστικό σύστημα ή ακόμα και τα κινήματα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η επινοητική φαντασία Ομως, η απαγκίστρωση της πρόσληψης του πολιτικού από τους προαιώνιους αυτοματισμούς που το περιόριζαν στους όρους της τυπικής αντιπροσώπευσης οδήγησε σε νέες αμφισημίες. Ειρωνικά, περισσότερο από τα οργανωμένα κόμματα και το Κράτος, ήταν ο κερδώος χώρος της καπιταλιστικής παραγωγής εκείνος που κατόρθωσε να ενστερνισθεί και να οικειοποιηθεί αποτελεσματικά ορισμένες τουλάχιστον από τις αντιαυταρχικές, αντιγραφειοκρατικές, αντιεξουσιαστικές και αυθορμητιστικές συνθηματολογίες. Πολλοί λόγοι, ανάμεσα στους οποίους ο κατακερματισμός του σώματος των μισθωτών σε αδιάβροχες ανταγωνιστικές κατηγορίες, η εξατομίκευση των επιλογών και των ευθυνών και το τέλος του φορντισμού και του τεηλορισμού σηματοδοτούσαν τη σχετική τουλάχιστον αποδυνάμωση των τυποποιημένων μορφών μαζικής εργασιακής πειθαρχίας. Στο εξής, το αίτημα για αύξηση της παραγωγικότητας θα συναρτηθεί με την ελεύθερη, ευέλικτη και κινητική αυτοοργανωτική ικανότητα των ίδιων των εργαζομένων. Παραδόξως λοιπόν, έχοντας καταλαγιάσει στα αμφιθέατρα και στους δρόμους, οι ιδέες, η επινοητική φαντασία και ο απελευθερωμένος λόγος των πρωταγωνιστών του Μάη χρησιμοποιούνταν και ανακτούνταν από τα επιτελεία των ορκισμένων ταξικών τους εχθρών. Με αυτήν την έννοια, τα ιστορικά όρια του παρισινού Μάη του '68 έμοιαζαν να πηγάζουν από την ίδια την ιδιαιτερότητα των ιδεών που εκκόλαψε. Πράγματι, ανεξάρτητα από τις δράσεις που γέννησε, ο λόγος του Μάη υπήρξε σε μεγάλο βαθμό μεσσιανικός, λειτουργώντας έτσι σαν αυτοσκοπός. Η εκπληκτική επινοητικότητα, το καυστικό χιούμορ και η ποιητική εμβέλεια συνθημάτων, όπως «η φαντασία στην εξουσία», «απαγορεύεται να απαγορεύεις», «συμμετέχω, συμμετέχεις, συμμετέχει, συμμετέχομεν, συμμετέχετε, κερδίζουν», «είμαστε μαρξιστές, της τάσης του Γκρούσο», «κάτω από τα παβέ» (οι πέτρινοι κύβοι που αποσπώνταν από τα οδοστρώματα για να εκτοξευθούν ενάντια στα όργανα της τάξης), «η αμμουδιά», «αφήστε τον φόβο του κόκκινου στα κερασφόρα ζώα», «αντικείμενο, κρύψου!», «τρέχα, σύντροφε, σε καταδιώκει ο παλιός κόσμος» αντιστοιχούν σε ένα νέο πολιτιστικό βίωμα όπου βασιλεύει μια άτυπη προφορικότητα που υπάρχει αφ' εαυτής και δίχως να «χρειάζεται» να αντιστοιχήσει σε συγκροτημένες μορφές δράσης. Ολα συνέβαιναν ως εάν «εν αρχή ην ο λόγος». Μια άνευ όρων ασέβεια Με αυτή την έννοια λοιπόν ο παρισινός Μάης του '68 υπήρξε η εμβληματική έκφραση μιας σύγκρουσης γενεών που ξεπερνούσε κατά πολύ το πεδίο μιας «τακτικιστικής» πολιτικής αντιπαράθεσης. Πέραν από το αίτημα της ανατροπής, το ύφος, ο λόγος, τα συνθήματα και οι μορφές έκφρασης και απόλαυσης διαποτίζονται από τη ριζικότητα μιας άνευ όρων ασέβειας προς κάθε είδους κατεστημένη βεβαιότητα. Η ιστορική αποτίμηση του Μάη είναι λοιπόν αναπόσπαστα δεμένη με τις ανεξίτηλες βιωματικές μνήμες και βουλήσεις που εξακολουθεί να ενεργοποιεί. Οσοι έζησαν τα γεγονότα από κοντά είναι αδύνατο να μην αναπολούν μιαν ανεπανάληπτη φαντασιωσική απελευθέρωση που ούτε αφέθηκε να εκφυλισθεί με την παγίωση γραφειοκρατικών εξουσιών ούτε συνοδεύθηκε από ανεξέλεγκτη βία, αίμα, τραγωδίες ή καταστροφές. Ο Μάης παραμένει το αρχετυπικό υπόδειγμα μιας έμμονης νοσταλγίας για αυτό που ο Ερνστ Μπλοχ αποκαλεί εκείνο-που-δεν-υπάρχει-ακόμα, μιας νοσταλγίας που για την ώρα (;) ούτε είναι ούτε μπορεί να ξαναγινεί αυτό που υπήρξε για τους νέους που είχαν την τύχη να τον απολαύσουν. Και με αυτή την έννοια ζει κυρίως μέσα από τις ανεξίτηλες μνήμες τους. Η εφετινή επέτειος των 40 ετών είναι λοιπόν ίσως η τελευταία που μπορεί ακόμα να τροφοδοτεί αφιερώματα με προσωπικές μαρτυρίες και καταθέσεις υπαρξιακών ισοζυγιών. Εις πείσμα των προόδων της ιατρικής επιστήμης, ήδη το 2018 οι νοσταλγοί-απόμαχοι των γεγονότων του Μάη θα είναι λιγότεροι και με πιο εξασθενημένη τη γεροντική τους μνήμη. Και όταν έλθει το σωτήριο 2068, η οποιαδήποτε αποτίμηση θα έχει πλέον εγκαταλειφθεί στα ψυχρά αποστασιοποιημένα χέρια των ανατόμων ιστορικών. Και τότε το «πνεύμα του Μάη» θα έχει οριστικά ενταφιασθεί. Οπως και να το κάνουμε, ακόμα και εάν φαίνεται να διαρκεί πολύ, το μέλλον δεν μπορεί να διαρκέσει επ' άπειρον.

Ο κ. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε στην ειδική έκδοση του Βήματος «1968: Η Χρονιά που θα Αλλαζε τον Κόσμο»

The long sixties

Του Αντώνη Λιάκου Ο Μάης ήταν ίσως το τελευταίο μεγάλο μανιφέστο της εργασίας ως ανθρώπινης ιδιότητας. Η τελευταία μεγάλη μάχη να αποσπαστεί η εργασιακή διαδικασία από τον έλεγχο της αγοράς. To 1968 έχει τόσες ερμηνείες, όσες και οι διαδρομές των ανθρώπων που το έζησαν και τώρα μιλούν γι' αυτό. Η τωρινή επέτειος των 40 χρόνων έχει μια ένταση, ασυνήθιστη στις προηγούμενες δεκάχρονες επετείους. Ισως γιατί είναι η τελευταία ευκαιρία της γενιάς του '68 να μιλήσει, να νοσταλγήσει και να κάνει για άλλη μία φορά αυτοκριτική. Στην επόμενη επέτειο, σε 10 χρόνια, θα έχει αποχαιρετίσει ίσως τον δημόσιο χώρο. To «68» αναφέρεται στον γαλλικό Μάη, αλλά, ταυτόχρονα, και στην global διάστασή του: στη σύγκλιση πολιτικών και πολιτισμικών κινημάτων, με γενεαλογικά χαρακτηριστικά, που συνέβησαν στις δύο δεκαετίες, του '60 και του '70, και εκδηλώθηκαν στον Δυτικό, στον τότε Ανατολικό και στον τότε επίσης Τρίτο Κόσμο. Ολα αυτά ονομάστηκαν επίσης «the long sixties». Πρόκειται για ένα φαινόμενο με διεθνείς διαστάσεις, το δεύτερο μετά το κύμα αμφισβήτησης και εξεγέρσεων που προκάλεσε η ρωσική επανάσταση του 1917. Δεν είχε όμως ένα κέντρο όπως εκείνη, ούτε μία καθοδηγητική θεωρία. Ηταν ένα γεγονός που λειτουργούσε με αντικατοπτρισμούς, ταυτίσεις και διαφοροποιήσεις, που συνάρθρωνε διαμαρτυρίες και ελπίδες για διαφορετικά ζητήματα και ταυτόχρονα κατακερμάτιζε μεγάλα αφηγήματα, τόσο το αστικό όσο και το κομμουνιστικό. Η διεκδίκηση της διαφοράς Τα long sixties δεν είχαν πολιτικά άμεσα αποτελέσματα. Στο Παρίσι επανήλθε ο στρατηγός και στην Πράγα τα ρωσικά τανκς. Ωστόσο άλλαξαν τον κόσμο. Η σεξουαλική ανοιχτότητα, η διεκδίκηση της διαφοράς, ο φεμινισμός, η χειραφέτηση ως γενικό πρόταγμα, η προβολή της επιθυμίας, έκαναν τον κόσμο διαφορετικό, ακόμη και παρά τη λαίλαπα του HIV-AIDS και τον νεοσυντηρητισμό που ήλθε καπάκι στα '90s. Η κουλτούρα, το ροκ και τα παρακλάδια του, ο κινηματογράφος και οι τέχνες επαναδιαπραγματεύθηκαν τους θεμελιωτικούς ορισμούς τους και τη σχέση τους με το κοινό. Η έννοια της υποκειμενικότητας, σχεδόν υπό διωγμό ως τότε, ήλθε στο προσκήνιο, συζητήθηκε, εμπλουτίστηκε. Αναδύθηκαν νέες υποκειμενικότητες, δημιουργήθηκε το lifestyle προτού το απορροφήσει η διαφήμιση. Εγιναν επίσης μεγάλες αλλαγές στον χώρο της θεωρίας που επηρέασαν όλες τις επιστήμες, αλλά κυρίως τις κοινωνικές και τις ανθρωπιστικές. Από τη στροφή των χρόνων εκείνων ακόμη αρδεύουμε τους αγρούς μας. Γεννήθηκε η ιστορία «από τα κάτω», η προφορική ιστορία, η ιστορία του φύλου, οι ιστορικοί θέλησαν να δώσουν φωνή στους σιωπηλούς, αναγκάστηκαν να λογαριαστούν με θεωρίες που τραβούσαν τα ακροατήρια, όπως ο στρουκτουραλισμός και η ψυχανάλυση. Ο Μαρκούζε, ο Αλτουσέρ, ο Φουκό, ο Καστοριάδης, ο Μπουρντιέ, ο Ε. Π. Τόμπσον, ο Ρέιμοντ Γουίλιαμς, η σχολή της Φραγκφούρτης, ο Λακάν κ.ά., παρά τις μεταξύ τους διαφορές, τότε βρήκαν τα μεγάλα ακροατήρια. Γεννήθηκε ο μεταδομισμός και συγκροτήθηκε ό,τι θα ονομαζόταν αργότερα μετανεωτερική ρήξη. Ακόμη και τέσσερις δεκαετίες αργότερα, κινήματα διεθνή και πολύχρωμα, όπως της αντιπαγκοσμιοποίησης, των δικαιωμάτων, τα νέα κοινωνικά κινήματα των λεγόμενων μεταϋλικών αξιών, από τα long sixties έλκουν την καταγωγή τους. Και βεβαίως μεγάλες αλλαγές έγιναν στα πανεπιστήμια με τη δημιουργία του μαζικού δημόσιου Πανεπιστημίου και τον εκδημοκρατισμό των δομών του. Αυτές τις μεγάλες μεταβολές σκεφτήκαμε στο περιοδικό Ιστορείν να τις συζητήσουμε μαζί με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, στο τρίπτυχο εκδηλώσεων «Μέρες του '68» που περιλαμβάνει κινηματογραφικό αφιέρωμα που θα γίνει στη Θεσσαλονίκη (Ολύμπιον, 5-14 Μαΐου) με ταινίες από τον Μάη και για τον Μάη, με καθημερινές προβολές και συζητήσεις, εικαστική έκθεση με τον τίτλο «Revolution, I love you» (λιμάνι Θεσσαλονίκης, 5-14 Ιουνίου) και διεθνές συνέδριο Ιστορίας, με πρώτη συζήτηση στη Θεσσαλονίκη (λιμάνι, 4 Ιουνίου) και τριήμερο συνεδριάσεων στην Αθήνα (Πανεπιστήμιο Αθηνών, 5-7 Ιουνίου) με 38 συνέδρους. Ξεχασμένη πτυχή Από την εποχή εκείνη που η ουτοπία φαινόταν να τρέχει στους δρόμους έχει κυλήσει πολύς χρόνος. Νομίζω ότι κανείς μας τότε δεν θα φανταζόταν τον κόσμο όπως θα γινόταν σήμερα. Ημασταν αντίθετοι στον γραφειοκρατικό σοσιαλισμό, αλλά κανείς δεν περίμενε ότι θα καταρρεύσει για να παλινορθωθεί ο καπιταλισμός. Ούτε κανείς ονειρευόταν το Διαδίκτυο και την ηλεκτρονική εποχή που θα ερχόταν, παρά τις συζητήσεις τότε για την «κυβερνητική». Αυτά τα ελάχιστα για τις αλλαγές. Εκείνο όμως που θέλω να τονίσω για την εποχή αυτή, και κυρίως για τον Μάη του '68, είναι κάτι ξεχασμένο. Μία από τις κεντρικές αμφισβητήσεις ήταν ο καταμερισμός της εργασίας σε διευθύνοντες και εκτελεστές, σε διανοούμενους και χειρώνακτες, σε σκοπούς και μέσα. Ποιος ελέγχει τα μέσα και τους στόχους της παραγωγής και της επιστήμης; Το σύνθημα ήταν «αυτοδιεύθυνση και αυτοδιαχείριση». Αμφισβητούνταν ότι ο κόσμος έχει μία μόνο κατεύθυνση, μία αναγκαστική πορεία. Ενα από τα συνθήματα ήταν «Η πρόοδος θα είναι αυτό που θέλουμε να είναι». Αμφισβητούνταν δηλαδή η μονογραμμικότητα της προόδου. Σήμερα αυτά μάς φαίνονται άσχετα με τις μέριμνές μας και εντελώς ουτοπικά. Ηταν και τότε, αλλά η ουτοπία ήταν μέσα στην γκάμα των δυνατοτήτων. Συνώνυμη του αδυνάτου θεωρείται σήμερα. Γιατί έχει σημασία αυτή η ξεχασμένη πλευρά; Διότι έχει να κάνει με ένα βαθύτερο ανθρωπολογικό πρόβλημα που θα το βρούμε μπροστά μας. Ο Μάης ανέσυρε τη διπλή υπόσταση της εργασίας. Αφενός ως ιδιότητα των ανθρώπων, δηλαδή δεξιότητες, κοινωνικότητα, ταυτότητα επαγγέλματος, ρυθμός ζωής, αφετέρου, και παράλληλα, ως εμπόρευμα που υπόκειται στην αγορά. Εκείνο που βλέπουμε ιστορικά, από τη βιομηχανική επανάσταση ως σήμερα, είναι μια διελκυστίνδα ανάμεσα σε αυτές τις δύο υποστάσεις. Το επίδικο είναι ο έλεγχος της εργασιακής διαδικασίας. Ο Μάης ήταν ίσως το τελευταίο μεγάλο μανιφέστο της εργασίας ως ανθρώπινης ιδιότητας. Η τελευταία μεγάλη μάχη να αποσπαστεί η εργασιακή διαδικασία από τον έλεγχο της αγοράς. Εκεί υπήρξε μια πολύ μεγάλη ήττα. Το αποτέλεσμα; Σαράντα χρόνια μετά, η εργασία δεν έχει πρόσωπο. Δεν έχει πρόσωπο ούτε στους κάμπους της Νότιας Ευρώπης όπου επανέκαμψε η δουλεία (βλ. στα καθ’ ημάς Μανωλάδα), αλλά ούτε στις άλλοτε προνομιακές θέσεις των στελεχών. Το πρόσωπο της εργασίας αναβοσβήνει με τον ρυθμό των αστραπιαίων ηλεκτρονικών μετακινήσεων κεφαλαίου. Το πρόσωπο της εργασίας και η τύχη χιλιάδων, συχνά εκατομμυρίων, ανθρώπων γίνονται φευγαλέα. Ακούγονται ενδεχομένως παράξενα αυτά, αλλά οι περατότητες της ανθρώπινης κοινωνίας είναι ήδη ορατές. Ενδεχομένως η ουτοπία να είναι το τελευταίο καταφύγιο του ρεαλισμού, ακόμη κι αν το σύνθημα του Μάη «είμαστε ρεαλιστές, ζητάμε το αδύνατον» το απαλλοτρίωσε μια πολυεθνική αθλητικών ειδών.

Ο κ. Αντώνης Λιάκος είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε στην ειδική έκδοση του Βήματος «1968: Η Χρονιά που θα Αλλαζε τον Κόσμο»

Η χρονιά της αποτυχίας των προφητών

Του Eric Hobsbawm Η Ιστορία δεν κάνει συνήθως τη χάρη στους μελετητές που θέλουν να την χωρίζουν σε ακριβείς περιόδους - καμιά φορά όμως τους λυπάται και τους χαρίζει χρονιές σαν το 1968, που ήταν ιστορικά σημαντική και για τους τρεις κόσμους στους οποίους αρέσκονταν οι παρατηρητές να διαιρούν τον πλανήτη μας κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου: ο «πρώτος κόσμος» ήταν ο κόσμος του δυτικού καπιταλισμού· ο «δεύτερος», ο κόσμος των κομμουνιστικών κρατών και ο «τρίτος», ο κόσμος της Αφρικής, της Ασίας και της Λατινικής Αμερική. Θα μπορούσε κιόλας να έχει επί τούτου σχεδιασθεί το 1968, ώστε να χρησιμοποιηθεί σαν ιστορικό ορόσημο. Κανείς από όλους εμάς που ζήσαμε το 1968, δεν θα το ξεχάσει· έγιναν γεγονότα που μας συγκίνησαν όλους, κατά τον ίδιο τρόπο που οι Αμερικανοί - και όχι μόνο αυτοί - θυμούνται ότι είχαν συγκινηθεί από τη δολοφονία του προέδρου Κέννεντυ. Τα θυμόμαστε όχι μόνο σαν πρωτοσέλιδα των εφημερίδων ή εικόνες της τηλεόρασης, αλλά σαν κομμάτια της ζωής μας. Καθώς γράφω ξαναβλέπω μπροστά μου τον ορμητικό χείμαρρο των φοιτητών στους δρόμους του Παρισιού, αρχές του Μάη· και ανάμεσά τους, με κοστούμι και γραβάτα, τον αξιοσέβαστο ιστορικό της Γαλλικής Επανάστασης, τον φίλο μου Αλμπέρ Σομπούλ, που αποδοκίμαζε εκ βάθους ψυχής την αντικουλτούρα και την ετερόδοξη Αριστερά, αλλά αισθανόταν πως είχε ηθικό χρέος να συμπαραστέκεται quand le peuple descend dans la rue, όταν ο λαός βγαίνει στους δρόμους. Βλέπω τον εαυτό μου να περπατάει σε κοιλάδα της Ουαλίας κάποιο αυγουστιάτικο πρωινό, απελπισμένος, έχοντας ακούσει από το ραδιόφωνο τα νέα για την εισβολή στην Τσεχοσλοβακία και μη θέλοντας να το πιστέψω. Πες «1968», κι όλοι εμείς που θυμόμαστε, βυθιζόμαστε στο παρελθόν, σε εκείνη την εξαιρετική χρονιά. Βέβαια, όλοι όσοι θυμόμαστε αυτή τη χρονιά είμαστε πλέον γέροι ή μεσήλικες. Για να ζούσε κάποιος τότε θα πρέπει να είναι το λιγότερο τριάντα χρονών σήμερα [σσ: το κείμενο είναι γραμμένο το 1998] και κανένας κάτω από σαράντα πέντε δεν μπορεί στα αλήθεια να αποτιμά τη μεγάλη αυτή χρονιά σαν κομμάτι της συνειδητής ζωής του. Ετσι, προς όφελος των μετά το 1968 γενεών, ίσως θα ήταν χρήσιμο να θυμίσουμε στους εαυτούς μας τι ακριβώς συνέβη κατά τη διάρκεια των αξιοσημείωτων εκείνων δώδεκα μηνών. Σχεδόν τα πάντα ήταν απρόσμενα: οι οικονομίες των δυτικών χωρών βρίσκονταν στην κορυφή της ανάπτυξης, της μεγαλύτερης εποχής ευημερίας που γνώρισαν ποτέ οι βιομηχανικές χώρες, και που οι Γάλλοι ονόμασαν αργότερα les trente glorieuses, τα τριάντα ένδοξα χρόνια. Τα τελευταία πράγματα που περίμεναν οι πολιτικοί τους ακόμη και οι προβεβλημένοι διανοούμενοι, ήσαν εξεγέρσεις σε πόλεις σαν το Παρίσι και η φαινομενικά ξαφνική μεταμόρφωση των νέων και νεανίδων της μεσαίας τάξης σε επαναστάτες. Το τελευταίο πράγμα που περίμενες να συμβεί, τότε, μέσα και έξω από τον κομμουνιστικό κόσμο, ήταν αυτό που συνέβη στην Τσεχοσλοβακία: το κομμουνιστικό κόμμα που κυβερνούσε να στραφεί επίσημα προς τον ανεκτικό πλουραλισμό. Ηταν ίσως δυνατόν να προβλέψει κανείς ότι οι ΗΠΑ, παρά την αδιαφιλονίκητη ισχύ τους, δεν θα κατάφερναν να διατηρήσουν την παρουσία τους στο Βιετνάμ, αλλά ποιος θα μπορούσε, ακόμη και τα Χριστούγεννα του 1967, να προβλέψει την επίθεση του Τετ και τον άμεσο αντίκτυπο που θα είχε στην πολιτική ζωή των ΗΠΑ; Ακριβώς επειδή ήσαν απροσδόκητα και ξαφνικά τα γεγονότα του 1968, υπήρξαν τόσο εκπληκτικά και δραματικά. Και ζήσαμε πλήθος τέτοια γεγονότα... Η χρονιά άρχισε με την επίθεση του Τετ των Βορειοβιετναμέζων η οποία, όπως τώρα ξέρουμε, λύγισε την αποφασιστικότητα των ΗΠΑ και κατέστησε βέβαιη την ήττα τους στο Βιετνάμ. Σχεδόν αμέσως οδήγησε τον πρόεδρο Λίντον Τζόνσον στην απόφαση να μην είναι εκ νέου υποψήφιος, καθώς πιεζόταν και από τις αντιπολεμικές διαδηλώσεις των φοιτητών. Αυτό είχε ως συνέπεια την εκλογή του Ρίτσαρντ Νίξον στην προεδρία των ΗΠΑ, τον ίδιο εκείνο χρόνο. Περίπου την ίδια εποχή, ο Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ ανέλαβε την ηγεσία του τσεχοσλοβακικού κομμουνιστικού κόμματος. Την παραίτηση του προέδρου Νοβότνι ακολούθησαν οι μεταρρυθμίσεις της «Ανοιξης της Πράγας», που φιλοδοξούσαν να καθιερώσουν τον «κομμουνισμό με ανθρώπινο πρόσωπο». Στις 20-21 Αυγούστου το καθεστώς του Ντούμπτσεκ ανατράπηκε από τη σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία. Η επιτυχία των μεταρρυθμίσεων στην Πράγα είχε προκαλέσει φοιτητικές διαδηλώσεις στην Πολωνία, που κατεστάλησαν βίαια. Στην πολωνική κυβέρνηση η κυρίαρχη εθνικιστική ομάδα που διακρινόταν και για τον αντισημιτισμό της κατηγόρησε τους εβραίους ότι υποκίνησαν τις διαδηλώσεις. Οι περισσότεροι από τους εβραίους που είχαν απομείνει στην Πολωνία - λίγες εκατοντάδες - υποχρεώθηκαν να την εγκαταλείψουν. Την άνοιξη είχαμε και την κρίση στη Γαλλία. Τα «γεγονότα του Μάη», όπως ονομάστηκαν, δεν ήταν μόνο η μεγαλύτερη φοιτητική κινητοποίηση της γαλλικής ιστορίας: διευρύνθηκαν και οδήγησαν στη μεγαλύτερη ίσως γενική απεργία της ιστορίας της... Ο προβληματισμός για το κατά πόσον θα μπορούσε αυτή η λαμπρή αναστάτωση να εξελιχθεί στην πρώτη επανάσταση σε εποχή ειρήνης στην Ευρώπη, μετά την Ισπανία του 1936, ήταν έντονος εκείνη την εποχή. Πάντως, έστω και αν ο στρατηγός Ντε Γκωλ επέζησε της κρίσης, η παραίτησή του το επόμενο έτος ήταν η άμεση, έστω και καθυστερημένη συνέπεια του Μάη του 1968 - όπως υπήρξε και η αναβίωση της Συμμαχίας της Αριστεράς, με την υιοθέτηση κοινού κυβερνητικού προγράμματος, στις αρχές της δεκαετίας του '70. Τα γεγονότα του γαλλικού Μάη τα ακολούθησαν γρήγορα μαζικές φοιτητικές διαδηλώσεις στη Γιουγκοσλαβία, όπου έθεσαν μεταρρυθμιστικά αιτήματα. Ο πρόεδρος Τίτο είχε τη σοφία να ηρεμήσει τους φοιτητές στις 9 Ιουνίου. Το γεγονός ότι το φοιτητικό κίνημα έκανε την εμφάνισή του σχεδόν ταυτόχρονα, ανατολικά και δυτικά του λεγομένου τότε «σιδηρού παραπετάσματος», είναι από τα πιο χαρακτηριστικά και απρόσμενα στοιχεία του 1968. Το φοιτητικό κίνημα δεν περιορίστηκε στη Δύση. Το φθινόπωρο, όταν το δράμα πέρασε ξανά πάνω από τον Ατλαντικό, στο Μεξικό αυτή τη φορά, το πιο θεαματικό επεισόδιο ήταν η σφαγή φοιτητών και πολιτών σε μεγάλη δημόσια συγκέντρωση που έγινε στην Πόλη του Μεξικού, λίγο προτού αρχίσουν οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Η συγκέντρωση αυτή ήταν το αποκορύφωμα μεγάλων λαϊκών και φοιτητικών κινητοποιήσεων σε όλη τη χώρα. Αν και αντιμετωπίστηκε αμέσως με σκληρότητα, είναι χαρακτηριστικό ότι η πολιτική της μεξικανικής κυβέρνησης κινήθηκε αριστερότερα υπό την ηγεσία του επόμενου προέδρου, Λούις Ετσεβερία Αλβαρέζ (ο οποίος ως υπουργός Εσωτερικών ήταν υπεύθυνος για την αιματηρή καταστολή). Αλλη μια απρόσμενη εξέλιξη σημειώθηκε στη Λατινική Αμερική. Ο θάνατος του Τσε Γκεβάρα το 1967 έβαζε τέλος στην ασύνετη κουβανική απόπειρα να διαδώσει την επανάσταση του Φιντέλ Κάστρο, εξάγοντας τον ανταρτοπόλεμο στην αμερικανική ήπειρο, μετατρέποντας τον Τσε σε παγκόσμιο επαναστατικό εικόνισμα. Πάντως τον ρόλο του ανταρτοπολέμου φαίνεται να τον καλύπτουν πλέον προοδευτικά αντιιμπεριαλιστικά στρατιωτικά πραξικοπήματα (τα συντηρητικά πραξικοπήματα ήταν ήδη αρκετά γνωστά εντός και εκτός της Λατινικής Αμερικής, π.χ. στη Βραζιλία και στην Ελλάδα...) Αυτό που έγινε στον Παναμά, υπό τον στρατηγό Ομάρ Τορίχος, οδήγησε σε μακροχρόνια και έντονη αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ. Το πιο σημαντικό από αυτά τα πραξικοπήματα το διέπραξε στο Περού η χούντα του στρατηγού Βελάσκο, και οδήγησε στην πιο τολμηρή αγροτική μεταρρύθμιση που πραγματοποιήθηκε ποτέ σε μη επαναστατικό καθεστώς του δυτικού ημισφαιρίου. Τέλος, επιστρέφοντας στην Ευρώπη, βλέπουμε να αρχίζουν και οι ταραχές της Βορείου Ιρλανδίας με τις συγκρούσεις μεταξύ αστυνομίας και διαδηλωτών για τα ανθρώπινα δικαιώματα στο Λοντοντέρι. Στη Δυτική Γερμανία η απόπειρα δολοφονίας του ηγέτη των φοιτητών Ρούντι Ντούτσκε εγκαινίασε τη φάση της μαζικής κινητοποίησης των φοιτητών και στη χώρα αυτή - ενώ στην Ιταλία ο συνδυασμός φοιτητικών διαδηλώσεων και συγκρούσεων με την 24ωρη εργατική γενική απεργία προανήγγελλε τη μεγάλη αναστάτωση που θα ακολουθούσε και η οποία κορυφώθηκε κατά το λεγόμενο «θερμό φθινόπωρο» του 1969. Ολα αυτά τα γεγονότα προσδίδουν ήδη αρκετή δραματικότητα στο 1968, ακόμη κι αν δεν συμπεριλάβουμε άλλα που έγιναν μεν πρωτοσέλιδα, αλλά είχαν ίσως μικρότερες συνέπειες - όπως ήσαν οι δολοφονίες του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και του Ρόμπερτ Κένεντι, η απρόσμενη, ως συνήθως, εξέγερση στο Ουάτς, τη μαύρη συνοικία του ανθηρού Λος Αντζελες· ή όπως ήσαν οι συμβολικές πράξεις της αφροαμερικανικής ριζοσπαστικοποίησης, η υψωμένη γροθιά των μαύρων πρωταθλητών στο βάθρο των Ολυμπιακών Αγώνων. Και πρέπει πάντως να μνημονεύσουμε τουλάχιστον τέσσερα σημαντικά γεγονότα που εξελίσσονταν κατά τη διάρκεια όλης της χρονιάς και την σημάδεψαν, χωρίς να μπορούν να περιγραφούν με συγκεκριμένες ημερομηνίες. Το πρώτο από αυτά ήταν η Μεγάλη Πολιτιστική Επανάσταση του Μάο στην Κίνα, που έφθανε τότε στο αποκορύφωμά της. Πρόκειται για περίοδο την οποία ο κινεζικός λαός θα προτιμούσε να ξεχάσει, αλλά στη Δύση, όπου ελάχιστα γίνονταν γνωστά για την Κίνα, κυριάρχησε μια σύντομης διάρκειας μόδα για τον «μαοϊσμό», κυρίως μεταξύ των νεαρών διανοουμένων που γοητεύθηκαν από το κάλεσμα του «Μεγάλου Τιμονιέρη» για διαρκή επανάσταση. Το δεύτερο ήταν η συνεχιζόμενη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή. Μετά τη νίκη των Ισραηλινών στον πόλεμο των «Εξι Ημερών» το 1967, η ένοπλη δράση των Παλαιστινίων κομάντος είχε ενταθεί, όπως και η τρομοκρατική αντικαταστολή των Ισραηλινών. Το τρίτο ήταν ο τραγικός εμφύλιος πόλεμος της Νιγηρίας, που άρχισε με την απόπειρα απόσχισης μιας περιοχής το 1967. Συνεχίστηκε σ' όλη τη διάρκεια του 1968 για να καταλήξει στην αναπόφευκτη ήττα της διπλωματικά απομονωμένης, αποσχισμένης, Μπιάφρας. Τέλος, στο θέαμα και στο ακρόαμα είχε εμφανισθεί η αναταραχή της αντικουλτούρας, που ήταν η μεγάλη πολιτιστική επανάσταση του δυτικού κόσμου. Από το 1967 ως το 1969 πραγματοποιήθηκαν τα μεγαλύτερα ροκ φεστιβάλ _ από το Μοντερέι στο Γούντστοκ και στο Αλταμοντ _, και το 1968 ήταν το επίκεντρό τους. Οι ιστορικοί που έζησαν το 1968 αναπόφευκτα θυμούνται μιαν άλλη χρονιά που περιγράφηκε από την επίκαιρη ποίησή της ως «άνοιξη του λαού», αυτή του 1848, τη χρονιά των ευρωπαϊκών επαναστάσεων. Οπως και το 1848, το 1968 έθρεψε μεγάλες, συχνά ρομαντικές, ελπίδες· όπως το 1848, έτσι και το 1968 έληξε με απογοήτευση. Τα δραματικά γεγονότα της δημόσιας σκηνής ελάχιστα πράγματα φάνηκε να κατορθώνουν. Ισως γι' αυτό το 1968 προσφερόταν τόσο πολύ για φωτογραφικό ρεπορτάζ. Η φωτογραφία αποτυπώνει τη ζωντανή στιγμή, τον τρόπο με τον οποίο ένας λαός βιώνει την ιστορία, όχι τις ιστορικές συνέπειες _ αν και το «Μάγκνουμ» καταφέρνει, περισσότερο από κάθε άλλη ομάδα φωτογράφων, να αιχμαλωτίζει τον ιστορικό τόνο και το σύγχρονο πνεύμα των γεγονότων. Σε μερικές περιπτώσεις καταφέρνουν να συγκεντρώσουν σε μία μόνο εικόνα τις αντιθέσεις και την πολυπλοκότητα των καταστάσεων, όπως σ' αυτήν του Ντον Μακ Κόλιν με τον άνδρα της Μπιάφρας που κουβαλάει πάνω στο κεφάλι του τις οβίδες σαν να είναι αρμαθιά από μπανάνες, ή εκείνη του Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν με τον μικροαστό που κοιτάζει τις αφίσες και τα γκράφιτι του Μάη στους τοίχους του Παρισιού. Και πάλι πρόκειται για εικόνες που υπαινίσσονται απλώς τα συμφραζόμενα και αγνοούν τις συνέπειες. Αν είχε εφευρεθεί η φωτογραφία τον καιρό των ναπολεόντειων πολέμων, ο φωτογράφος του «Μάγκνουμ» θα είχε δει τη μάχη του Βατερλό, αν ήταν παρών ή παρούσα, μάλλον όπως την είδε ο Φαβρίκιος του Σταντάλ στο «Μοναστήρι της Πάρμας», παρά όπως την είδαν ο Ναπολέων, ο Ουέλινγκτον ή ο Ταλλεϋράνδος. Σε κάθε περίπτωση ο υποθετικός πρόγονος των φωτογράφων του «Μάγκνουμ» ασφαλώς θα έβρισκε όσους έπαιρναν τις αποφάσεις στην κορυφή λιγότερο ενδιαφέροντες οπτικά από τη δράση στο πεδίο της μάχης _ εκτός αν γίνονταν έφιππα πορτρέτα. Το 1968 όμως ποιος έπαιρνε τις μεγάλες αποφάσεις; Τα πιο χαρακτηριστικά κινήματα του 1968 εξιδανίκευσαν τον αυθορμητισμό και ήταν αντίθετα προς τις ηγεσίες, τις ιεραρχίες και τη στρατηγική. Η φυσική ιδεολογία τους ήταν μάλλον η αναρχία, παρά τις φωτογραφίες του Μαρξ, του Λένιν, του Μάο και του Τσε, που προτιμούσαν οι πιο πολιτικοποιημένοι. Το φυσικό όπλο της εξέγερσης του 1968 δεν ήταν το ντουφέκι ούτε η πολιτική αποφασιστικότητα, αλλά ο γεμάτος συνθήματα τοίχος, η αυτοσχέδια αφίσα και το μικρόφωνο. Ωστόσο θα ήταν λάθος να αντιμετωπίζουμε το 1968 σαν χρόνο αποτυχημένης επανάστασης ή, όπως έχουν γράψει οι ιστορικοί για το 1848, «στροφή που η Ευρώπη δεν μπόρεσε να την πάρει». Στην καλύτερη περίπτωση ήταν υπενθύμιση ότι τα θεμέλια της χρυσής οικονομικής εποχής της Δύσης δεν ήταν σταθερά, όπως δεν ήταν και εκείνα της κεντρικά κατευθυνόμενης οικονομίας σοβιετικού τύπου, της οποίας η ανεπάρκεια γινόταν ολοένα εμφανέστερη. Πάντως στο ανατολικό μπλοκ, όπως έδειξε η ήττα της «Ανοιξης της Πράγας» από τα τανκς της ΕΣΣΔ, δεν είχε φθάσει ακόμη η ώρα της διάλυσης της σοβιετικής αυτοκρατορίας - αν και μετά τον Αύγουστο του 1968 ήταν φανερό πως μόνο η ετοιμότητα της Μόσχας να επεμβαίνει την κρατούσε σταθερή. Στις ανεπτυγμένες χώρες της Δύσης η χρυσή εποχή της οικονομικής ανάπτυξης και της κεϋνσιανής κοινωνικής πολιτικής τελείωσε νωρίτερα _ το 1973 σημαδεύει το κυριότερο σημείο καμπής -, αλλά όχι με τον τρόπο που περίμεναν όλοι να τελειώσει. Κανένα από τα μεγάλα πολιτικά κινήματα, και ασφαλώς κανένα από τα ευρωπαϊκά σοσιαλιστικά κόμματα, δεν υπολόγιζε σε αλλαγή του οικονομικού καθεστώτος, δεν την αντιμετώπιζαν καν. Στη Δύση οι φοιτητικές εξεγέρσεις, αν και φαίνονταν να μιλούν τη γλώσσα της πολιτικής, ήταν φαινόμενο έξω από την πολιτική και την οικονομία. Εκτός από τη στράτευσή τους στον αγώνα κατά του πολέμου του Βιετνάμ, ο αντίκτυπος που είχαν στις πολιτικές και εργατικές αναταραχές δεν ήταν στις προθέσεις τους. Η πολιτιστική σημασία τους για τις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες ήσαν πολύ μεγαλύτερη από την πολιτική, ενώ δεν έγινε το ίδιο με τα κινήματα στις κομμουνιστικές χώρες και άλλες δικτατορίες. Στην πραγματικότητα, αυτό που κάνει το 1968 τόσο χαρακτηριστική χρονολογία στην ιστορία του 20ού αιώνα είναι η έκρηξη της πολιτιστικής αλλαγής, μετά από δύο δεκαετίες οικονομικών και κοινωνικών μεταμορφώσεων χωρίς προηγούμενο. Η χρονιά αυτή φέρνει στο προσκήνιο την εκπαιδευτική επανάσταση η οποία, και στους τρεις κόσμους, είχε μετατρέψει τους φοιτητές των πανεπιστημίων από μικρή ελίτ της μεσαίας τάξης σε πολυπληθή στρατιά. Στη Γαλλία ο αριθμός τους είχε τριπλασιαστεί και είχε φτάσει τις 650.000 κατά τη δεκαετία του '60. Φέρνει στο προσκήνιο την παγκοσμιοποίηση των επικοινωνιών, που διέδιδαν τα ίδια είδωλα, τα ίδια λάβαρα από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο διασχίζοντας ηπείρους και διαπλέοντας ωκεανούς μέσα σε λίγες εβδομάδες. Φέρνει στο προσκήνιο τη χωρίς προηγούμενο ευημερία, που μεταφράζεται σε αγοραστική δύναμη ενός ανερχόμενου κοινωνικού στρώματος «νεολαίας», το οποίο ήταν πολιτιστικά και οικονομικά αυτόνομο. Τα έσοδα της βιομηχανίας δίσκων προέρχονταν πλέον κατά 75% από τη ροκ μουσική, που ασκεί ακαταμάχητη έλξη στις ομάδες ηλικιών 14 ως 24 ετών. Φέρνει στο προσκήνιο το όλο και βαθύτερο χάσμα ανάμεσα στις παραδόσεις και τις συμπεριφορές, τις ελπίδες, τους φόβους και τις προσδοκίες των δύο γενεών, της πριν από το 1950 και της μετά το 1950. Πάνω από όλα ίσως, αναδεικνύει το μέγεθος της αλλαγής στη δημόσια και ιδιωτική συμπεριφορά και στις σχέσεις των γενεών και των δύο φύλων, που συντελέστηκε κατά τη δεκαετία του '60. Πρόκειται τέλος για τη χρονιά κατά την οποία η γαλλική βιομηχανία γυναικείων ενδυμάτων παρήγαγε πρώτη φορά περισσότερα παντελόνια παρά φούστες, κατά την οποία λιγοστεύουν οι νέοι που ενδιαφέρονται να αφιερωθούν, να γίνουν κληρικοί της Καθολικής Εκκλησίας - πρόκειται για τη χρονιά της μαχητικής, οργισμένης αντικουλτούρας. Όλα αυτά δεν ήταν πολιτικά φαινόμενα με την παραδοσιακή έννοια, αν και όλες οι μείζονες κοινωνικοοικονομικές και πολιτιστικές αλλαγές προξένησαν πολιτικές ανατροπές και εκφράστηκαν (εκτός των άλλων ιδιωμάτων) και με την καθιερωμένη πολιτική γλώσσα, όπως γίνεται ακόμη και σήμερα. Αν και η ρητορική του 1968 δεν έβαζε ξεκάθαρα όρια ανάμεσα στο να κάνεις έρωτα, να κάνεις επανάσταση και να καπνίζεις χασίς, η προσχώρηση του Τζον Λένον μετά το 1968 σε ένα είδος πολιτικού ριζοσπαστισμού, η οποία οδήγησε το FBI να του φτιάξει ογκώδη φάκελο, είναι από τις λιγότερο σημαντικές όψεις του φαινομένου της ροκ μουσικής γενικά και των Μπητλς ειδικότερα. Αυτό που αναδείχθηκε το 1968 (πολύ θεαματικά στη Δύση, λιγότερο στην κομμουνιστική Ευρώπη και ακόμη λιγότερο στον Τρίτο Κόσμο) ήταν η εξαιρετική επιτάχυνση του κοινωνικού μετασχηματισμού κατά τις μεταπολεμικές δεκαετίες, τον οποίο οι ιστορικοί θα αναγνωρίσουν ως τον επαναστατικότερο στην ιστορία του κόσμου.

ο Eric Hobsbawm είναι ο μεγαλύτερος εν ζωή ιστορικός της Βρετανίας. Βιβλία του που έχουν μεταφραστεί σατ ελληνικά είναι Εθνη και Εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα (Εκδ. Καρδαμίτσα 1994), H συμβολή του Καρόλου Μαρξ στην επιστήμη της ιστορίας (Μνήμων 1981), H Εποχή των Επαναστάσεων (MIET 1990), H Εποχή του Κεφαλαίου (MIET 1994), H Εποχή των Αυτοκρατοριών (MIET 2000) και H Εποχή των Ακρων (Εκδ. Θεμέλιο 1995).

Το τελευταίο του βιβλίο «Παγκοσμιοποίηση, Δημοκρατία και Τρομοκρατία» κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Θεμέλιο.

Το κείμενο αυτό δημοσιεύθηκε στην ειδική έκδοση του Βήματος «1968: Η Χρονιά που θα Αλλαζε τον Κόσμο»,

01.06.07: "ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΑΜΑΛΙΑΣ" / "AMALIA'S DAY"

01.06.07: "ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΑΜΑΛΙΑΣ" / "AMALIA'S DAY"

"Ενας χρόνος χωρίς την Αμαλία" .... γιατί οφείλουμε να θυμόμαστε...

«Πώς είναι δυνατόν η Ελλάδα και η Ολλανδία, δύο χώρες οι οποίες ανήκουν αμφότερες στην Ευρωπαϊκή Ενωση, να έχουν τόσο διαφορετικό σύστημα Υγείας», αναρωτιέται η Sandra Feitsma. Η –δικαίως– απορημένη Ολλανδέζα είναι μία από τους 780 (και κάτι) χρήστες του Διαδικτύου –διάφορων εθνικοτήτων– η οποία έχει υπογράψει την «αίτηση για την υγεία» (http://www.gopetition.com/online/12922.html), στη μνήμη της Αμαλίας Καλυβίνου. Της τριαντάχρονης κοπέλας, που μέσα από το blog της (fakelaki.blogspot.com, τα κείμενα του οποίου βρίσκονται πλέον και στο amalia2007.blogspot.com) στηλίτευσε μια συνηθισμένη –δυστυχώς– πρακτική των γιατρών, το «φακελάκι», δημοσιοποιώντας τη συγκλονιστική περιπέτειά της (θυμίζουμε ότι έπασχε από καρκίνο, η διάγνωση του οποίου άργησε πολύ), με τη θλιβερή κατάληξη.Η αίτηση αυτή είναι μια από τις πρωτοβουλίες των Ελλήνων bloggers εν όψει της 1ης Ιουνίου, της ημέρας που «επίσημα» αποκαλείται στα ελληνικά διαδικτυακά fora, blogs, καθώς και σε παντός είδους ιστοσελίδες «ημέρα της Αμαλίας». Στο amaliasday.blogspot.com, το blog που δημιουργήθηκε στη μνήμη της Αμαλίας Καλυβίνου έχει αναρτηθεί ένα καταγγελτικό κείμενο. Εγκαλεί το ΕΣΥ και όλους τους αρμόδιους φορείς για την αναλγησία τους, ενώ παράλληλα προτρέπει τους πολίτες –και όχι μόνο τους bloggers φυσικά– στη δράση. Πώς μπορεί να βοηθήσει κανείς; Με το να υπογράψει την αίτηση, να στείλει sms προωθώντας ουσιαστικά την αίτηση, να αναρτήσει το κείμενο του amaliasday.blogspot.com στην ιστοσελίδα ή στο blog του (εάν διαθέτει) και, κυρίως, με το να λάβει μέρος σε εθελοντική αιμοδοσία –στο πλησιέστερό του νοσοκομείο– την πρώτη Ιουνίου. Μια ακόμη πρωτότυπη και άκρως καλοδεχούμενη κίνηση αποτελεί η αφιερωμένη στη μνήμη της blogger έκθεση «Φαρμακολαγνεία» στην Eco Art Gallery (Λεμπέση 3, Μακρυγιάννη), που πραγματοποίησε τα εγκαίνιά της ένα χρόνο και μία μέρα μετά το θάνατο της Αμαλίας – δηλαδή στις 26 Μαΐου– και θα διαρκέσει έως και την Παρασκευή 6 Ιουνίου.Ενα χρόνο μετά το θάνατο της Αμαλίας Καλυβίνου λοιπόν, η ερώτηση παραμένει η εξής: άξιζε τον κόπο η όλη περσινή προσπάθεια, έτσι ώστε να επαναληφθεί; Αλλωστε, η αίτηση που «τρέχει» από πέρσι έχει κατορθώσει να συμπληρώσει σχετικά λίγες υπογραφές. Τα προβλήματα στο ελληνικό σύστημα Υγείας μοιάζουν να… παραμένουν σταθερά στη θέση τους και όσο για την πολιτική ηγεσία του τόπου, μάλλον αγνοεί το θέμα (με εξαίρεση κατάθεσης του blog της ίδιας της Αμαλίας από τον Ευάγγελο Βενιζέλο στη Βουλή, το καλοκαίρι του 2007). Κι όμως, η υπόθεση αυτή κατέστησε γνωστά στην Ελλάδα τα blogs και μάλιστα ταυτόχρονα με το «κίνημα» του διαδικτυακού ακτιβισμού. Δεν είναι και λίγο… Ενώ η λέξη blog και οι ποικίλες εννοιολογικές σημασίες της ήταν σχετικά γνωστές στο δυτικό Διαδίκτυο ήδη από το 1999, στην Ελλάδα έγιναν πασίγνωστες το Μάιο του 2007 με το θάνατο της Αμαλίας Καλυβίνου. Είχε προηγηθεί η δημιουργία του γνωστού πλέον blog της «γενιάς των 700 ευρώ» το Μάρτιο, καθώς και αυτή του Sync, που συγκεντρώνει blogs και podcasts, τον Απρίλιο. Κατόπιν, οι φωτιές στην Πάρνηθα έδωσαν άλλη μια ώθηση σε αυτό που πλέον ονομαζόταν «κίνημα» των bloggers. Τόσο στις 8 Ιουλίου όσο και στις 29 Αυγούστου οι συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας που είχαν οργανωθεί από ιστολόγους, και οι οποίες είχαν πολυπληθή προσέλευση, οδήγησαν σε νέα άνθηση του χώρου.

ΝΤΑΡΑΔΗΜΟΥ ΑΡΕΤΗ

δημοσιεύτηκε στον Ελεύθερο Τύπο στις 30Μαίου 2008

Παγκόσμια κρίση τροφίμων

Ενα οδοιπορικό του guardian στις γειτονιές του κόσμου, που καταγράφει σε εικόνες την παγκόσμια κρίση τροφίμων. Interactive: global food crisis Environment guardian.co.uk

Πέταξαν την Κύπρο από τους Γιατρούς του Κόσμου

Διαγράφεται, για αδιευκρίνιστους λόγους, από τη μητρική οργάνωση Μedicins du Monde που εδρεύει στο Παρίσι, η οργάνωση Γιατροί του Κόσμου - Κύπρου, η οποία θα συζητήσει το θέμα που έχει προκύψει σε έκτακτη γενική συνέλευση το ερχόμενο Σάββατο. Το αξιοπερίεργο, είναι ότι η κυπριακή οργάνωση των Γιατρών του Κόσμου κατά την τελευταία αξιολόγηση που έγινε τον περασμένο Μάρτιο από τη μητρική οργάνωση, είχε βαθμολογηθεί με άριστα. Άξιο απορίας είναι και το γεγονός ότι στην επίσημη επιστολή που εστάλη στους Γιατρούς του Κόσμου - Κύπρου, δεν αναφέρονται οι λόγοι της αποπομπής τους από τη μητρική οργάνωση. Σύμφωνα, πάντως, με τη βουλευτή, Ελένη Θεοχάρους, η οποία διετέλεσε για αρκετά χρόνια πρόεδρος (σήμερα είναι επίτιμη πρόεδρος), «η κατάσταση είχε φθάσει στο απροχώρητο εδώ και καιρό και εγώ προσωπικά προειδοποιούσα ότι θα έπρεπε από μόνοι μας να αποχωρήσουμε και να μετατραπούμε σε «Γιατρούς της Κύπρου». Επισημαίνεται, ότι η Μedicins du Monde, ταυτόχρονα με τους Γιατρούς του Κόσμου (Κύπρος) έστειλε επιστολή και στην αντίστοιχη οργάνωση της Αμερικής, ενώ πριν από μερικούς μήνες αποπέμφθηκαν η Σουηδία και Ιταλία. Προειδοποίηση για αποπομπή, έλαβε φέτος και η αντίστοιχη οργάνωση στην Ελλάδα. Η οργάνωση στην Κύπρο δραστηριοποιείται από το 1992 και έχει πραγματοποιήσει πληθώρα ανθρωπιστικών αποστολών σε όλες σχεδόν τις καυτές ζώνες της υφηλίου. δημοσιεύτηκε στον Φιλελεύθερο της Κύπρου στις 28/05/2008

Μια ασύμμετρη απειλή αντιμετωπίζουν οι Γιατροί του Κόσμου λέει η Ε.Θεοχάρους

Οι Γιατροί του Κόσμου ως οργάνωση αντιμετωπίζουν μια ασύμμετρη απειλή, ανέφερε η βουλευτής και μέλος της οργάνωσης στην Κύπρο Ελένη Θεοχάρους. Οπως ανέφερε, με αποφάσεις που έχει δρομολογήσει η κεντρική οργάνωση στο Παρίσι άρχισε να διακόπτεται το συμβόλαιο και να απομακρύνονται διάφορες εθνικές αντιπροσωπείες. Η Πολωνία, η Σουηδία και η Ιταλία είναι από τις χώρες με τις οποίες είχε ήδη διακοπεί το συμβόλαιο, ακολούθησε η Κύπρος και οι Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ έχει αποσταλεί προειδοποιητική επιστολή προς την Ελλάδα, συμπλήρωσε. Η κ. Θεοχάρους ανέφερε ότι κάτι τέτοιο γίνεται στο πλαίσιο μια πολιτικής για να περιοριστούν οι γιατροί του κόσμου στη Γαλλία και σε κάποιες γαλλόφωνες περιοχές, στο Βέλγιο και στον Καναδά. Πρόσθεσε ότι για την κυπριακή οργάνωση δεν έχει αλλάξει τίποτα και ότι οι γιατροί του κόσμου με διαφορετικό όνομα θα συνεχίσουν να είναι παρόντες. Οσον αφορά το νέο όνομα, η κ. Θεοχάρους είπε ότι αυτό θα το αποφασίσει γενική συνέλευση που θα λάβει χώρα σύντομα και ότι ανάμεσα στα ενδεχόμενα είναι να συνασπιστούν όλοι όσοι έχουν διακόψει τα συμβόλαιά τους με το Παρίσι σε μια άλλη οργάνωση ή να ακολουθήσει καθένας το δικό του δρόμο. Η κ. Θεοχάρους διαβεβαίωσε τον κυπριακό λαό ότι με τη στήριξή του οι γιατροί του κόσμου και όλοι όσοι δούλεψαν κάτω από αυτή την οργάνωση στην Κύπρο, θα είναι παρόντες σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης και ότι η κυπριακή ανθρωπιστική αποστολή θα είναι παρούσα και σεβαστή παντού. Απαντώντας σε ερώτηση, διαβεβαίωσε ότι σε καμιά περίπτωση δεν έχουν αποσταλεί χρήματα από εισφορές του κυπριακού λαού στο Παρίσι και πρόσθεσε ότι στην οικονομική διαχείριση οι Γιατροί του Κόσμου έχουν πάρει άριστα από το διευθυντήριο που τους αξιολόγησε τον περασμένο Φεβρουάριο. Διαβεβαίωσε, επίσης, ότι ούτε σεντ δεν έχει δαπανηθεί για άλλους σκοπούς από εκείνους για τους οποίους έχει κατατεθεί από τον κυπριακό λαό και ότι δεν τίθεται ζήτημα η περιουσία των Γιατρών του Κόσμου να μεταφερθεί στο Παρίσι. Τέλος, η κ. Θεοχάρους ανέφερε ότι η ίδια είχε προτείνει εδώ και καιρό ως ιδρυτικό μέλος της οργάνωσης την αποχώρηση από την οργάνωση στο Παρίσι, αφού πάντοτε υπήρχε μια ένταση στις σχέσεις λόγω της επιθυμίας της οργάνωσης της Κύπρου να διατηρηθεί η ανεξαρτησία για την πραγματοποίηση των αποστολών. δημοσιεύτηκε στις 29/05/2008 στο iKypro

Εις Ελλην

Ο Παναγιώτης Ποταγός (1838-1904), ιατρός από την Βυτίνα της Αρκαδίας, είναι ο σημαντικότερος Έλληνας περιηγητής των νεωτέρων χρόνων, και ο ουσιαστικά ο μόνος Ελληνας που δικαιούται τον χαρακτηρισμό του εξερευνητή. Παρ’όλα αυτά, παραμένει μέχρι και σήμερα αγνοημένος από την Ελλάδα, και μόνο τα 100 χρόνια από τον θάνατο του το 2004 έδωσαν αφορμή για εκδηλώσεις μνήμης μόνο από τους συντοπίτες του Βυτιναίους των Αθηνών. Υπάρχει δε μόνο μια μικρή προτομή του στην Βυτίνα. Τα εξερευνητικά ταξίδια που πραγματοποίησε στην κεντρική Ασία και την κεντρο-ανατολική Αφρική την περίοδο μεταξύ 1868 και 1883, έδωσαν το υλικό για τον πρώτο (και εν τέλει μοναδικό) τόμο των «Περιηγήσεων» του (700 σελίδων), που εξέδωσε το Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1883. Δύο χρόνια αργότερα αργότερα ακολούθησε η γαλλική έκδοση στο Παρίσι (“Dix annees de voyages dans l’Asie centrale et l’Afrique equatoriale”, Ernest Leroux Editeur, Paris 1885). Διαβάζοντας τις ‘’Περιηγήσεις’’ μπορεί κανείς συνοπτικά να πεί πως στο πρώτο του ταξίδι, ο Ποταγός ξεκινώντας από την Συρία και αφού πέρασε από το Ιράκ, την Περσία και το Αφγανιστάν, διέσχισε τους ορεινούς όγκους του Ινδοκούς (Ινδικό Καύκασο) και του Παμίρ και συνέχισε μέσα στην έρημο του Γκόμπι, στη Βόρεια Κίνα (Κασγκάρ και Χάμια), την Μογγολία (Βλιαστέ), για να καταλήξει στο Χηλή (Colintzia) της Ανατολικής Σιβηρίας, στην καρδιά της ασιατικής ηπείρου, από όπου και επέστρεψε στην συνέχεια στην Αγία Πετρούπολη και από εκεί στην Οδησσό και την Κωνσταντινούπολη. Στο δεύτερο του ταξίδι, πάντα με βάση τις ‘’Περιηγήσεις’’ του, ξεκίνησε από το Σουέζ της Αιγύπτου και αφού περιηγήθηκε τις βορειο-δυτικές περιοχές της Ινδίας, τη Νότια Περσία και το Αφγανιστάν, επέστρεψε στο Καϊρο. Στο τρίτο του ταξίδι, ξεκινώντας από το Καϊρο, κατευθύνθηκε νότια, και –μέσω του Σουδάν- έφτασε στην Κεντρική Αφρική, μέχρι τις περιοχές του Βορείου Κονγκό, προχωρώντας ακόμα πιό πέρα από τις περιοχές που είχε εξερευνήσει ο Γ. Σβαϊνφουρτ (Γερμανός εξερευνητής, 1836-1925). Είναι ενδιαφέρον και δείχνει και τον τρόπο με τον οποίο ο Ποταγός αντιμετώπιζε τα ταξίδια του, ότι, από τα τέσσερα «βιβλία» στα οποία διαιρείται ο Α’ τόμος των Περιηγήσεων του Ποταγού (τόσο στην ελληνική όσο και στη γαλλική του έκδοση) μόνο τα δύο πρώτα, που ονομάζει «Περιηγητικά», αφορούν την εξιστόρηση των τριών μεγάλων ταξιδιών του σε Ασία και Αφρική. Το τρίτο βιβλίο, το ονομάζει «Ιστορικόν» και αποτελεί μία συγκριτική μελέτη του συγγραφέα για τις χρονολογίες των αρχαίων λαών (Εβραίων, Αιγυπτίων, Ασσυρίων, Βαβυλωνίων, Αράβων, Συρίων, Φοινίκων, Λυδών, Μήδων, Περσών και Ελλήνων). Το τέταρτο βιβλίο, φέρει τον τίτλο «Φυσικόν». Εδώ ο Ποταγός καταγίνεται με την ερμηνεία διαφόρων –μετεωρολογικών κυρίως- φαινομένων, ενώ υπάρχει και ένα επιπρόσθετο γεωγραφικό κεφάλαιο που τιτλοφορείται «Περί διαιρέσεως της γης εις ζώνας και του ανθρώπου εις φυλάς». Η «παράταιρη» συμμετοχή ενός Έλληνα γιατρού από την Αρκαδία χωρίς καμία στήριξη, στη μεγάλη «εξερευνητική περιπέτεια» του 19ου αιώνα, αποτελεί από μόνο του ένα μικρό παράδοξο. Αν επιχειρήσει κανείς μιά ερμηνεία του, θα βασιστεί κυρίως στην εντελώς ξεχωριστή προσωπικότητα, την ιδιόμορφη ιδιοσυγκρασία και τα προσωπικά βιώματα που κατηύθυναν τον Παναγιώτη Ποταγό στο «έντιμον στάδιον», όπως ο ίδιος δήλωνε των ριψοκίνδυνων περιηγήσεων (που σε αρκετές περιπτώσεις κόντεψαν να του στοιχίσουν τη ζωή του). Για την βιγραφία του γνωρίζουμε κάποια πράγματα κυρίως από παράλλλες πηγές. Γνωρίζουμε ότι από τη μικρή του ηλικία, στο φημισμένο σχολείο της Βυτίνας, που συναγωνιζότανε τότε εκείνο της γειτονικής Δημητσάνας, ο Ποταγός είχε θέσει τις βάσεις μιας πολύ πλατιάς μόρφωσης. Μάλιστα μας λέει ο ίδιος ότι από τον πατέρα του είχε βρεί «Μαθηματική Γεωγραφία», Αρχαίους Συγγραφείς και πολλά φιλοσοφικά βιβλία. Η αγάπη του για τη Γεωγραφία και τις περιηγήσεις να είχε τις ρίζες της σε αυτά τα βιβλία της παιδικής του ηλικίας και ειδικά στους αρχαίους γεωγράφους και ιστορικούς συγγραφείς που τόσο καλά δείχνει να γνωρίζει. Αν και είναι δύσκολο να είναι κανείς απόλυτα κατηγορηματικός στο σημείο αυτό, είναι περίπου σίγουρο ότι η δύναμη που επέτρεψε στον Ποταγό να εισχωρήσει –ουσιαστικά μόνος- μέχρι τα βάθη της ασιατικής και της αφρικανικής ηπείρου, βρίσκεται μέσα στο πάθος που ενστάλαξαν στην παιδική ψυχή του οι αρχαίοι Έλληνες γεωγράφοι (με τον ανάλογο καθοριστικό τρόπο που γνωρίζουμε ότι ο Όμηρος είχε «σημαδέψει» τον –σύγχρονο του Ποταγού- Ερρίκο Σλήμαν και τον είχε καθοδηγήσει στο εγχείρημα του της ανεύρεσης της Τροίας). Γεννήθηκε τον Ιούλιο του 1839 στη Βυτίνα Αρκαδίας. Σε ηλικία μόλις έξι μηνών έχασε τον πατέρα του και η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε τον έμπορο Θανάση Κανδρή, με τον οποίον απέκτησε άλλα επτά παιδιά. Ολοκληρώνοντας τα εγκύκλια μαθήματα του στην Τρίπολη, έρχεται στην Αθήνα και εγγράφεται στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου. Γρήγορα όμως θα εγκαταλείψει τη νομική για την επιστήμη του Ιπποκράτη και του Γαληνού. Τελειώνει με άριστα την Ιατρική Σχολή και παίρνει υποτροφία για μετεκπαίδευση στο Παρίσι. Θα μείνει εκεί περίπου έξι χρόνια, από το 1860 μέχρι το 1865. Στο διάστημα αυτό φαίνεται πως ξεχωρίζει μεταξύ των συμφοιτητών του για την ευρυμάθεια, την οξεία παρατηρητικότητα, τη μεθοδικότητα, την κριτική του σκέψη, το πείσμα του, αλλά και τον χαρακτήρα του. Του. Χωρίς να χάσει χρονιά ο νεαρός επιστήμονας τελειώνει με άριστα τις μεταπτυχιακές του σπουδές και ετοιμάζεται να γυρίσει πίσω. Αναβάλει το ταξίδι για ένα λόγο που εξηγεί πολλά του χαρακτήρα του. Τη χρονιά εκείνη η μάστιγα της χολέρας χτυπά την πόρτα της Ευρώπης. Η θανατηφόρος μέχρι τότε νόσος εξαπλώνεται και στο Παρίσι. Χιλιάδες οι νεκροί, χιλιάδες οι ανυπεράσπιστοι άρρωστοι. Ο Ποταγός, ματαιώνοντας την επιστροφή, παραμένει στο νοσοκομείο και ρίχνεται στη μάχη κατά του άγνωστου εχθρού. Για μήνες η κατάσταση είναι απελπιστικά ανεξέλεγκτη. Όταν κάποτε η χολέρα υποχωρεί, αφήνει πίσω της τον όλεθρο. Το Παρίσι ξαναβρίσκει σιγά-σιγά τον κανονικό του ρυθμό. Ο Ποταγός, αρνούμενος θέση σε μεγάλο νοσοκομείο του Παρισιού ετοιμάζει επιτέλους τις αποσκευές του για την πατρίδα, που φαίνεται πως εκείνη την εποχή αποτελεί τη βασική επιλογή του. Προτού φύγει τον ειδοποιούν ότι η κυβέρνηση, μετά από προσωπική εντολή του αυτοκράτορα Ναπολέοντα του Γ’, θέλει να τον τιμήσει για τις υπηρεσίες του. Η τελετή γίνεται στην οικία του υπουργού Ευγενίου Ρουέ, στην οποίαν έχουν συγκεντρωθεί τα περισσότερα μέλη του υπουργικού συμβουλίου και πολλοί εκ των καθηγητών του. Συγκινημένος ακούει από τα στόματα όλων ένα μεγάλο ευχαριστώ. Είναι η πρώτη του διεθνής αναγνώριση. Το 1866 επανέρχεται στην Ελλάδα και για περίπου ένα χρόνο ασκεί το λειτούργημα του γιατρού στο χωριό του πατριού του. Σύντομα απογοητεύεται. Οι μικροπολιτικές σκοπιμότητες, τα πολιτικά πάθη της εποχής, οι έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ των κομμάτων, αλλά και η ζωή της επαρχίας φαίνεται πως τον επηρεάζουν βαθιά. Η ανάγκη φυγής από μία ελληνική πολιτική πραγματικότητα που τον απογοήτευε βαθιά και που δεν έπαψε να στιγματίζει, με αποκορύφωμα την σκληρή αντιπαλότητα του λίγα χρόνια αργότερα με την κυβέρνηση του Χαριλάου Τρικούπη και τον ίδιο. Μεγάλη παρουσιάζεται και η απέχθεια του Ποταγού για τον τρόπο λειτουργίας των πολιτικών φατριών και το χαμηλό πολιτικο-κοινωνικό αλλά και ηθικό επίπεδο του λαού –και ιδιαίτερα εκείνο των συγγενών και των συντοπιτών του στην Αρκαδία. Γράφει χαρακτηριστικά ο ίδιος «…απέληξα εις περιηγήσεις επί τη ελπίδι ότι αν εξ αυτών σώος διηρχόμην ηδυνάμην ηθικώς εν τη πατρίδι να χρησιμεύσω, και αν εχανόμην, εις έντιμον στάδιον ήθελον αποθάνει». Αρκετά όμως είναι τα στοιχεία που φανερώνουν ότι για το μεγάλο εξερευνητικό εγχείρημα του Ποταγού δεν λειτούργησε μόνο ένα κίνητρο απογοήτευσης και φυγής σε συνδυασμό με την αναζήτηση της περιπέτειας και του «ζην επικινδύνως». Με άλλα λόγια, ο Ποταγός δεν έγινε εξερευνητής για ανάλογους λόγους που κάποιοι την ίδια εποχή επιλέγουν την Λεγεώνα των Ξένων. Κίνητρα που έχουν να κάνουν τόσο με τη δόξα της πατρίδας του όσο και με την «προσφορά προς τον Άνθρωπο» είναι φανερά, έστω κι αν συνάγεται έμμεσα, αφού αυτά πολύ λίγο διακηρύσσονται από τον ίδιο. Σε ένα σημείο της γαλλικής μόνο έκδοσης, γράφει ο Ποταγός, «διακινδύνευσα τη ζωή μου για την τιμή της χώρας μου, που δεν πρέπει να αντιπροσωπεύεται μόνο από το έδαφος μας και τα ένδοξα ερείπια μας, αλλά από εμάς τους ίδιους στην προσπάθεια μας να γίνουμε αντάξιοι των προγόνων μας». Αναφέρθηκε ήδη πως ως νεαρός γιατρός στο Παρίσι, ο Ποταγός απέσπασε την γενική εκτίμηση των συναδέλφων του και διακρίσεις από την γαλλική κυβέρνηση για την αλτρουϊστική του δράση κατά τη μεγάλη επιδημία της χολέρας. Η ανθρωπιστική του συγκρότηση επιβεβαιώνεται πολλές φορές στα ταξίδια του, ιδιαίτερα στην αφρικανική ήπειρο, όπου είναι φανερή η σταθερή του εμμονή να αναζητήσει και να εισηγηθεί τρόπους που θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους λαούς αυτούς. Είναι χαρακτηριστικό πως απηύθυνε επιστολή στον Βασιλέα του Βελγίου (και πρόεδρο τότε όλων των γεωγραφικών εταιρειών του κόσμου) στην οποία, αφού στιγμάτιζε την ερήμωση της Αιθιοπίας εξ’ αιτίας της σωματεμπορίας των Αράβων, προτείνει την εισαγωγή του εμπορίου μέσω ενός δικτύου σταθμών που μάλιστα εκείνος υπεδείκνυε και που θα μπορούσαν να επεκταθούν βαθμηδόν από τα παράλια προς το εσωτερικό, «ποιούντες τρόπους δι ων να προκαλήται η θέλησις των αγρίων εις την αποδοχήν του πολιτισμού». Ισως η αντίληψη του «εκπολιτισμού μέσω του εμπορίου» ακούγεται σαν μια φανερά «νέο-αποικιοκρατική» και ελάχιστα αθώα προσέγγιση. Αν αναλογισθούμε όμως τα χαρακτηριστικά της εποχής, το στυγνό πρόσωπο και τον χαρακτήρα καθαρής λεηλασίας που είχε το αποικιακό μοντέλο του 19ου αιώνα, καταλαβαίνουμε ότι ο Ποταγός εμφορείτο από ένα ιδεώδες που απείχε από την αντίληψη και τη στρατηγική των αποικιοκρατικών χωρών –τουλάχιστον την εποχή εκείνη. Το στοιχείο αυτό, σε συνδυασμό με το ανεξάρτητο του χαρακτήρα του και τη γαλλική παιδεία του, εντείνει την καχυποψία και την υποτίμηση που αντιμετώπισε ο Ποταγός από την πλευρά της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Καχυποψία και υποτίμηση που εκφράζονται τόσο μέσα από τον (κατευθυνόμενο από τις αποικιοκρατικές αρχές) Τύπο των Ινδιών όσο και από την Βασιλική Γεωγραφική Εταιρεία του Λονδίνου. «Εννόησα ότι ενέπεσα εν Λονδίνω εις χείρας εγωισμού φθόνου και ασπλαχνίας» γράφει αναφερόμενος στη συνάντηση και την επιστημονική φιλονικία του με δύο εξέχοντα μέλη της Γεωγραφικής Εταιρείας, τον συνταγματάρχη Ζιούλ (μεταφραστή και θαυμαστή του Μάρκο Πόλο) και του κ. Ρουϊλσων (Rawilson), δάσκαλο και σύμβουλο του Πρίγκηπος της Ουαλίας. Ο πρώτος συγκρούεται μαζί του υπερασπιζόμενος την αυθεντικότητα του δρομολογίου του Μάρκο Πόλο, που ο Ποταγός αμφισβήτησε με στοιχεία από το δικό του ταξίδι. Ο δεύτερος του ζήτησε να αναιρέσει από το άρθρο του τις αναφορές στους αρχαίους συγγραφείς «επειδή μ’αυτά είχε ασχοληθεί εκείνος»! Αντίθετα, στη Γαλλία και τη Γεωγραφική Εταιρεία των Παρισίων ο Ποταγός αντιμετωπίστηκε με εκτίμηση και αποδοχή και δημοσιεύτηκε το άρθρο του για την διάβαση του Παμίρ –όπως άλλωστε αργότερα και το βιβλίο του. Οι γαλλικές εφημερίδες της εποχής αρχίζουν να γράφουν για τον Ελληνα Οδυσσέα. Στην «Debat», διαβάζουμε επι λέξει: ‘’…οι περιηγήσεις των Λίβινγκστον και Στάνλευ απέκτησαν όνομα. Μα την επιστημονική ωφέλεια είχε μονάχα η περιήγηση του Παναγιώτη Ποταγού...’’ Ο εξερευνητής Ουζφάλβι αποκαλεί τις περιηγήσεις του Ποταγού «καταπληκτικά ταξίδια». Ο Γενικός γραμματέας της εταιρείας κ. Maunoir, παρά το ότι αρχικά είχε αμφισβητήσει τον εμπειρικό ορισμό γεωγραφικών θέσεων που έκανε ο Ποταγός χωρίς τη χρήση αστρονομικών εργαλείων, στη συνέχεια τον συνεχάρη ενθουσιασμένος, αφού ο περιηγητής Ζιούνκ επιβεβαίωσε πλήρως τις θέσεις (για την περιοχή γύρω από το Νείλο). Η κορυφαία του στιγμή είναι η βραβευσή του από τον βασιλέα του Βελγίου, που είναι τότε πρόεδρος της Παγκόσμιας Γεωγραφικής Εταιρείας. Τον προσκαλεί, τιμής ένεκεν, στις Βρυξέλλες για να υπογράψει στη Χρυσή Βίβλο των εξερευνητών, η μέγιστη τιμή για έναν ταξιδευτή. Είναι χαρακτηριστικό του ψυχισμού και της ιδιοσυγκρασίας του Ποταγού πως αντί με το ονομά του υπογράφει ‘’Είς Έλλην’’ Στην γαλλική έκδοση των «Περιηγήσεων» συνετέλεσαν και δύο διαπρεπείς Γάλλοι επιστήμονες με τις παρατηρήσεις και τις σημειώσεις τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι πρόκειται για δύο ιστορικούς (και όχι γεωγράφους), τον Emile Burnouf, επίτιμο διευθυντή της Γαλλικής Σχολής των Αθηνών και τον Alfred Maury, μέλος της Γεωγραφικής Εταιρείας του Παρισιού αλλά καθηγητή της Ιστορίας στο College de France. Η θετική αυτή αντιμετώπιση του Ποταγού από τους Γάλλους είναι εύλογη αν λάβουμε υπόψη το στοιχείο ότι τόσο στην Ασία όσο και στην Αφρική, ο Ποταγός περιηγήθηκε κυρίως σε περιοχές που ανήκαν στην ανταγωνίστρια Βρετανική Αυτοκρατορία ή στην ευρύτερη σφαίρα όπου εστιαζόταν το αγγλικό ενδιαφέρον. Η αδιαφορία –και σε κάποιες περιπτώσεις εχθρότητα- εκ μέρους των ελληνικών Αρχών, μπορεί κι αυτή να ερμηνευτεί τόσο από την έντονα αντικυβερνητική στάση του Ποταγού όσο και από το γεγονός ότι το ελληνικό κράτος λειτουργούσε περίπου ως βρετανικό προτεκτοράτο, αλλά και από το γεγονός αυτόκαθαυτό πως οι δραστηριότητες του Ποταγού είναι περίπου ακατανότητες και αντιμετωπίζεται ως ένας γραφικός τρελός. Είναι χαρακτηριστικό πως επιστρέφοντας στη Ελλάδα το 1883, πάμφτωχος μια και έχει σπαταλήσει την προσωπική του περιουσία χρηματοδώντας τα ταξίδια του, συναντά την αδιαφορία των κρατικών ιθυνόντων, παρόλη την παρέμβαση του βασιλέα Γεωργίου. Αυτή του η περιήγηση στην Ελληνική Γραφειοκρατία είναι και η πιο δύσκολη. Οι σημειώσεις του τελευταίου ταξιδιού του με ορμητήριο το Σουέζ και οδηγό τη φορά αυτή τη Βίβλο, στην Αραβική Χερσόνησο με κατάληξη τα Άδανα της Κιλικίας, και οι οποίες έχουν αποστειλεί από την Γαλλική Γεωγραφική Εταιρεία μέσω της πρεσβείας μας στη Γαλλία έχουν χαρακτηριστεί ως παλαβομάρες , και έχουν καταχωνιαστεί κάπου στο Υπουργείο Παιδείας, όπως πληροφορείται από τον ίδιο τον Υπουργό Δημήτριο Βουλπίωτη!! Πλήρη αδιαφορία και άρνηση επιφέρει και η εκκλησή του να εργαστεί ως έφορος στην Εθνική Βιβλιοθήκη, ώστε με τα χρήματα που θα κέρδιζε να βελτίωνε και να εξέδιδε το σύγγραμμά του που είναι ο μεγάλος του στόχος. Βέβαια να σημειωθεί ότι την ίδια θέση διεκδικεί και παίρνει τελικά ο σπουδαίος Εμμανουήλ Ροίδης ο οποίος είναι όμως μεγάλος υποστηρικτής του Τρικούπη. Οση άρνηση βρίσκει από το Ελληνικό Κράτος τόση συμπαράσταση βρίσκει, αναπάντεχα για τον ίδιο, από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και την Ιατρική Σχολή. Την εποχή εκείνη πρύτανις έχει εκλεγεί ο Παναγιώτης Κυριακός, καθηγητής της Ιατρικής Σχολής, ένα φωτισμένο μυαλό με ευρωπαϊκές αντιλήψεις. Στη συνάντηση που είχαν, ο Ποταγός του μίλησε για το σύγγραμμά του και το εκτενές κείμενο που είχε αποστείλει και προς την τότε πρυτανεία η Γεωγραφική Εταιρεία της Γαλλίας. Ο Κυριακός έδωσε αμέσως εντολή να βρεθεί ο φάκελλος. Ύστερα από επίπονη έρευνα εντοπίστηκε καταχωνιασμένος σε κάποιο συρτάρι. Αμεσα υποβάλλει προς την ακαδημαική σύγκλητο ενθουσιώδη αναφορά. Η τελευταία, ενέκρινε ομόφωνα πίστωση ύψους 5.000 δρχ για την έκδοση του βιβλίου.Μετά ταύτα ο Κυριακός επισκέφθηκε τον Βουλπιώτη, του ανακοίνωσε την απόφαση της συγκλήτου και του ζήτησε να τον βοηθήσει στην έκδοση του πονήματος. Η έκπληξή που δοκίμασε ήταν μεγάλη. Ο υπουργός αρνήθηκε να εγκρίνει την πίστωση και στην παρατήρηση του Κυριακού ότι λόγω των πολύχρονων εξερευνητικών ταξιδιών του δεν είχε πλέον χρήματα για να προχωρήσει στην έκδοση, ο Βουλπιώτης εκστόμισε το αμίμητο:-Περίμενε τόσα χρόνια. Ε ας περιμένει μερικά ακόμη!! Ο Κυριακός επιμένει και τελικά το περισπούδαστο αυτό έργο, με τίτλο «Περίληψις περιηγήσεων Ποταγού», εκδόθηκε σε ογκώδη τόμο 708 σελίδων, με δαπάνες του Πανεπιστημίου το 1883. Δύο χρόνια αργότερα, μεταφράστηκε και στα Γαλλικά. Η ένδειξη «τόμος Α’» που φέρει το εξώφυλλο, δείχνει ότι ο Ποταγός σκόπευε να εκδώσει και δεύτερο τόμο. Δυστυχώς, ο δεύτερος αυτός τόμος δεν είδε ποτέ το φώς της δημοσιότητας. Αγνωστο γιατί. Εχουμε την μαρτυρία του Κόντογλου. Ο της εποχής μητροπολίτης Κερκύρας και Παξών Μεθόδιος Κοντοστάνος, σε επιστολές του αναφέρει ότι κάποτε ο Ποταγός-που ζούσε τότε στην Κέρκυρα-αναχώρησε μέσω Αθηνών για το Παρίσι. Εκεί έμεινε για λίγο και επέστρεψε. Ο Κοντοστάνος υποθέτει ότι προσπάθησε να πετύχει τη δημοσίευση του δεύτερου τόμου, χωρίς να τα καταφέρει ποτέ. Ο Ποταγός παραμένει ξεχασμένος στην Κέρκυρα στο χωριό Νύφες πεθαίνοντας 20 χρόνια μετά στις 13 Φεβρουαρίου 1903. Μαζί του και τα καταορθωματά του μέχρι να τα ξαναφέρι στο φώς ο Φώτης Κόντογλου. Η συμβολή του Ποταγού στη γεωγραφική γνώση της εποχής του, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την περιοχή της κεντρικής Ασίας είναι ιδιαίτερα σημαντική. Αδιαμφισβήτητη είναι η αξία που έχει κυρίως το εθνολογικό (ανθρωπολογικό) μέρος του έργου του, για το οποίο συγκεκριμένα και αναγνωρίστηκε από την Γεωγραφική Εταιρεία του Παρισιού. Αντίθετα, η μη χρήση από τον «ερασιτέχνη» Ποταγό των καθιερωμένων μεθόδων και κυρίως των αστρονομικών και βαρομετρικών οργάνων μέτρησης και υπολογισμών της εποχής του, του αφαίρεσε τη δυνατότητα της ευρείας αναγνώρισης στην γεωγραφική επιστημονική κοινότητα της Ευρώπης. Στην Αφρική μετά τον Σβάινφουρτ και τον Πέτερικ είναι ο τρίτος κατά σειράν που μελέτησε την τότε πολυπληθή φυλή των Νιάμ-Νιάμ. Ανακαλύπτει και χαρτογραφεί για 725 χιλιόμετρα τον Μπόμου, ο οποίος διαγράφει μαζί με τον Ουμπάνγκι τα φυσικά όρια μεταξύ της Κεντροαφρικανικής Δημοκρατίας και του Ζαΐρ. Αδιαμφισβήτητη είναι η αξία που έχει κυρίως το εθνολογικό (ανθρωπολογικό) μέρος του έργου του, για το οποίο συγκεκριμένα και αναγνωρίστηκε από την Γεωγραφική Εταιρεία του Παρισιού. Αντίθετα, η μη χρήση από τον «ερασιτέχνη» Ποταγό των καθιερωμένων μεθόδων και κυρίως των αστρονομικών και βαρομετρικών οργάνων μέτρησης και υπολογισμών της εποχής του, του αφαίρεσε τη δυνατότητα της ευρείας αναγνώρισης στην γεωγραφική επιστημονική κοινότητα της Ευρώπης. Ως ιδιαίτερα σημαντική πρέπει να αξιολογηθεί η πολύ δύσκολη διάβαση του Παμίρ και η εξερεύνηση της ευρύτερης περιοχής από το Καφριστάν μέχρι το Παμίρ που –εκτός των άλλων- επέτρεψε στον Ποταγό να καταρρίψει πολλές ανυπόστατες αναφορές του Μάρκο Πόλο για αυτές τις περιοχές, που συνέχιζαν μέχρι εκείνη την εποχή να θεωρούνται αξιόπιστες. Το γεγονός ότι οι περιοχές αυτές της κεντρικής Ασίας παρέμεναν τόσο άγνωστες στο δυτικό κόσμο, δεν οφειλόταν τόσο στις πολύ δύσκολες φυσικές συνθήκες και την απομόνωση τους όσο στην εχθρότητα με την οποία αντιμετωπίζονταν οι δυτικές δυνάμεις και οι αποστολές τους. Αντίθετα, η ελληνική υπηκοότητα λειτουργούσε πάντα, όπως άλλωστε και σήμερα, σαν «διαβατήριο» στα μέρη αυτά, εξ αιτίας της «αλεξανδρινής κληρονομιάς», και το συγκριτικό του αυτό πλεονέκτημα ο Ποταγός κατάφερε να το αξιοποιήσει πλήρως. Έχοντας φιλοξενηθεί διαδοχικά στις αυλές των βασιλιάδων (εμίρηδων) όλων των σημαντικών πόλεων του Αφγανιστάν (Εράτ, Καμπούλ και Φεϊζαμπάτ), ο Ποταγός καταφέρνει να μας δώσει πολλά στοιχεία για την «χώρα-κλειδί» της κεντρικής Ασίας. Επιχείρησε κυρίως να συνδέσει τόσο τους τόπους όσο και τους λαούς με τις αναφορές που περιέχονται στην αρχαία γραμματεία, στον Όμηρο, τον Ηρόδοτο, τον Αρριανό, τον Πτολεμαίο, και τον Στράβωνα. Πολύ ξεχωριστά ελληνικό ενδιαφέρον έχουν οι διάφορες πληροφορίες που μας δίνει για την επιβίωση στα μέρη αυτά ελληνικών πολιτισμικών στοιχείων. Στην Εράτ του Δυτικού Αφγανιστάν για παράδειγμα, αναφέρει ότι χρησιμοποιούνται ακόμα κάποιες ελληνικές λέξεις και το στάδιον ως μέτρο αποστάσεων. Στην Καμπούλ και τη Φεϊζαμπάτ οι εμίρηδες κατείχαν πολλές μεταφράσεις των Αρχαίων και ακολουθούσαν το αστρονομικό σύστημα του Πτολεμαίου, τα Φυσικά του Αριστοτέλη, την ιατρική του Ιπποκράτη και του Γαληνού, ενώ ο Πλάτωνας είχε σχεδόν αγιοποιηθεί. Πολύτιμες –αν και συνοπτικές- είναι τέλος και οι πληροφορίες για αρχαιολογικά ευρήματα, ελληνικά νομίσματα, αλλά κυρίως για ήθη και έθιμα λαών του Αφγανιστάν με φανερές ελληνικές καταβολές, ιδιαίτερα των Καφριστανών (απίστων) που ο Ποταγός γνώρισε δύο δεκαετίες πριν από τον υποχρεωτικό εξισλαμισμό τους (το 1896) που εξαφάνισε τα περισσότερα από τα ελληνικά στοιχεία που ακόμα επιβίωναν σ’αυτούς. Αποτελεί σίγουρα μεγάλο ατύχημα για τη λαογραφία, το γεγονός ότι ο Παναγιώτης Ποταγός μπόρεσε να εκδώσει μόνο τον πρώτο τόμο των «Περιηγήσεων» του, που περιλαμβάνει την εξιστόρηση των ταξιδιών του. Ο δεύτερος τόμος (όπως μας πληροφορεί στον πρόλογο του πρώτου) θα περιείχε την περιγραφή των ηθών, των εθίμων, των θρησκειών και της ιστορίας των λαών που γνώρισε. Αφορούσε με λίγα λόγια μια γνώση εθνολογική που σήμερα θα ήταν απείρως πιο πολύτιμη από αυτήν που μας κληροδότησε με το μοναδικό βιβλίο του. Δυστυχώς τόσο η μικροψυχία και η ανεπάρκεια του ελληνικού κράτους τότε, που –παρά τις επίμονες προσπάθειες και διαβήματα του Ποταγού- δεν βοήθησε να πραγματοποιηθεί η έκδοση αυτή, στέρησε την νεοελληνική βιβλιογραφία από έναν πολύτιμο θησαυρό. Κατά τον Φώτη Κόντογλου (ο οποίος στο έργο του «Φημισμένοι άντρες και λησμονημένοι» επιχείρησε μία βιογραφική προσέγγιση του Ποταγού), τα ανέκδοτα χειρόγραφα που βρισκόταν στο σπίτι του Ποταγού στις Νυφές της Κέρκυρας καταστράφηκαν από τους κληρονόμους του! «Γύρεψα να’βρω τίποτα τετράδια γραμμένα από το χέρι του, μα μου’πανε πως δεν υπάρχουνε, γιατί, σα μάθανε οι συγγενείς του από τη Βυτίνα πως πέθανε, πήγανε στις Νυφές για να τον κληρονομήσουνε, και μη βρίσκοντας τα πετράδια και τα πλούτη, που νομίζανε πως είχε κρυμμένα, ξεσκίσανε από τη μανία τους ό,τι χαρτιά πέσανε στα χέρια τους».

Τρία δισεκατομμύρια ευρώ ο τζίρος της παιδικής πορνογραφίας

Η παιδική πορνογραφία είναι μια από τις γρηγορότερα αυξανόμενες επιχειρήσεις στο χώρο του διαδικτύου και υπολογίζεται να παράγει γύρω στα 3 δις € κέρδη ετησίως. Η ΜΚΟ «Ν.Ε.Ο.Ι.» (Νέοι Ευρωπαίοι Οργανωμένοι Ικανοί) στην εκστρατεία ενημέρωσης παιδιών και νέων αναφορικά με την ορθή χρήση του διαδικτύου, που ξεκίνησε το Σεπτέμβριο του 2007 παραθέτει κάποια χρήσιμα στοιχεία που αφορούν τη «μάστιγα» της παιδικής πορνογραφίας. Σήμερα, οι Νέες Τεχνολογίες και ειδικότερα το Διαδίκτυο έχουν γίνει μια από τις επικρατέστερες τεχνικές που χρησιμοποιούνται από τους παιδόφιλους, για να μοιραστούν παράνομο ψηφιακό φωτογραφικό υλικό ανηλίκων και για να δελεάσουν τα παιδιά σε παράνομες σεξουαλικές πράξεις. Το Διαδίκτυο κάνει πιο εύκολη την προσέγγιση από τους «παραβάτες» των υποψηφίων θυμάτων τους, ενώ παράλληλα δίνει σε αυτούς απεριόριστη πρόσβαση σε μια κοινότητα ανθρώπων με τις ίδιες σεξουαλικές προτιμήσεις. Σύμφωνα με κεντρική έρευνα της Αμερικής, 200 νέες εικόνες παιδικής πορνογραφίας ταχυδρομούνται καθημερινά, και 1 στα 7 παιδιά έχει λάβει μια σεξουαλική διαδικτυακή παρενόχληση κατά την πλοήγησή του. Αυτό όμως που συγκλονίζει είναι ότι ένα 35% των παραβατών είναι γονείς κακοποιημένων παιδιών ενώ ένα 10% αποτελείται από άλλα συγγενικά πρόσωπα. Κεντρικές στατιστικές μελέτες αποκαλύπτουν ότι περίπου 107.572 εικόνες σεξουαλικά κακοποιημένων παιδιών ταχυδρομήθηκαν στους ελληνικούς ιστοχώρους κατά τη διάρκεια των προηγούμενων τριών ετών, αλλά οι ελληνικές αρχές έχουν κάνει μόνο 119 σχετικές συλλήψεις. Αντίστοιχα το FBI σε συνεργασία με Ιnterpol και Europol τα τρία τελευταία έτη έχει παρατηρήσει ραγδαία αύξηση σε αντίστοιχα περιστατικά και έχει καταχωρήσει στη λίστα των 10 most wanted του FBI τέσσερα πολύ σοβαρά κρούσματα. Από εκείνους που έχουν συλληφθεί παγκοσμίως ένα 19% είχαν στην κατοχή τους εικόνες νηπίων και μικρών παιδιών κάτω της ηλικίας των 3 ετών, 39% των παιδιών ήταν από 3-5 ετών και 83% είχαν εικόνες των παιδιών 6-12 ετών. Βρετανία και ΗΠΑ Στη Μεγάλη Βρετανία πέρυσι το IWF ερεύνησε περισσότερες από 24.000 καταγγελίες μέσα από την Ανοιχτή Γραμμή επικοινωνίας που διαθέτει για το κοινό και που αφορούσαν την παιδική πορνογραφία σημειώνοντας μια αύξηση της τάξης του 40% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Το ίδρυμα έλαβε στη συνέχεια μέτρα που φράζουν από τους Βρετανούς χρήστες του Διαδικτύου την πρόσβαση σε περισσότερες από 6.000 περιοχές όπου είχε ανακαλυφθεί περιεχόμενο -υλικό παιδικής πορνογραφίας, έναντι 3.438 περιοχών του προηγούμενου έτους, μια αύξηση 75 %. Περίπου το 40% παιδικού πορνογραφικού υλικού που παρουσιάζεται στη Μεγάλη Βρετανία προέρχεται από τις ΗΠΑ. Περαιτέρω 28% προέρχεται από τη Ρωσία όπου, αν και η παραγωγή της παιδικής πορνογραφίας αυξάνεται γρήγορα, οι αρχές φαίνονται απρόθυμες να ενεργήσουν. Αυτές οι εικόνες με το τόσο αποτρεπτικό, ανατριχιαστικό και άσεμνο υλικό, συλλέγονται και κυκλοφορούν στο εμπόριο από τους επιτήδειους με το ίδιο πάθος που κάποιος συλλέγει γραμματόσημα. Οι «συλλέκτες» προσπαθούν να πάρουν στην κατοχή τους κάθε εικόνα διαθέσιμη στη «σειρά» ενός ιδιαίτερου παιδιού και συνήθως αναφέρονται σε αυτό: «η σειρά της Amy» «οι περιπέτειες της Άννας» κλπ. Για να αποκτήσει κάποιος την ιδιότητα ενός νέου μέλους στους επίλεκτους αυτούς ιστοχώρους όπου γίνονται τέτοιου είδους «εμπορικές συναλλαγές» παιδικής πορνογραφίας τελεί υπό την προϋπόθεση ότι το μέλος θα «συνεισφέρει» στις αντίστοιχες σειρές με ένα ελάχιστο αριθμό νέων εικόνων που προσδιορίζεται από τους όρους εγγραφής και που προστίθεται στις δεκάδες χιλιάδες που ήδη υπάρχουν αυξάνοντας έτσι το συνολικό αριθμό. Τα θύματα της παιδικής πορνογραφίας παρατηρούμε ότι είναι άτομα ολοένα και πιο νεαρής ηλικίας. Υπάρχουν πολλοί λόγοι για αυτό. Ένας λόγος είναι ότι οι παραβάτες χρειάζονται συχνά τις εικόνες των όλο και περισσότερο μικρών παιδιών προκειμένου να επιτευχθεί η σεξουαλική ικανοποίηση. Ένας άλλος λόγος είναι ότι συχνά τα πιο μικρά παιδιά κακοποιούνται και εκμεταλλεύονται από κάποιο άτομο που τα ίδια εμπιστεύονται, όπως ένα συγγενικό φίλο ή της οικογένειας, και επομένως δεν λένε σε κανέναν τι τους συμβαίνει. Είναι πιθανότερο να πιστέψουν τον καταχραστή, ο οποίος τους εξαναγκάζει στην υποβολή. Και, φυσικά, τα μικρά παιδιά που δεν μιλούν ακόμα είναι κυριολεκτικά ανίκανα να πουν σε οποιονδήποτε για την κακοποίησή τους. Υπάρχει μια κοινή παρερμηνεία ότι η κατοχή της παιδικής πορνογραφίας είναι ένα έγκλημα χωρίς «θύματα». Αυτή η άποψη δε θα μπορούσε να απέχει πιο πολύ από την αλήθεια. Κάθε ένας και κάθε φορά που κυκλοφορεί, τυπώνεται ή μεταφορτώνεται στο εμπόριο μια από αυτές τις εικόνες, το παιδί που απεικονίζεται στην εικόνα γίνεται θύμα ξανά και ξανά και ξανά. Όταν μια εικόνα δημοσιευτεί στο Διαδίκτυο, είναι εκεί για πάντα, ένα μόνιμο αρχείο της κατάχρησης και κακοποίησης που επιβάλλεται επάνω σε εκείνο το παιδί. Είναι εκεί διαθέσιμη σε όποιον θέλει να τη δει, για το υπόλοιπο της ζωής εκείνου του παιδιού. Η φυσική και ψυχολογική ζημιά σε αυτά τα παιδιά είναι ανυπολόγιστη. Η πράξη της κατοχής αυτών των εικόνων βλάπτει αυτά τα παιδιά τόσο όσο και η πράξη δημιουργίας τους. Έγκλημα η παιδική πορνογραφία στην Ελλάδα Η πρόεδρος της οργάνωσης «Ν.Ε.Ο.Ι.» κα. Άννα Ευθυμίου, με την ιδιότητα της ως Δικηγόρος και ως Εντεταλμένη Σύμβουλος σε Θέματα Νεολαίας Δήμου Θεσσαλονίκης τονίζει: «Η παιδική πορνογραφία ορίζεται διαφορετικά από τη νομοθεσία της κάθε χώρας. Ο κοινός παρανομαστής είναι οι αναπαραστάσεις ανηλίκων που συμμετέχουν σε σεξουαλικές πράξεις ή καταστάσεις που υποδηλώνουν σεξουαλικές δραστηριότητες. Μερικές φορές ο ορισμός περιλαμβάνει εικόνες που έχουν υποστεί επεξεργασία από ηλεκτρονικό υπολογιστή ή και καρτούν. Είναι ευρέως γνωστό ότι η παιδική πορνογραφία είναι παράνομη και υπόκειται σε ποινικές κυρώσεις. Επιπλέον υπάρχουν σημαντικές διαφορές στην αντιμετώπιση της παιδικής πορνογραφίας από χώρα σε χώρα. Σε ορισμένες χώρες, όπως και στην Ελλάδα, ακόμη και η εν γνώση κατοχή παιδικής πορνογραφίας είναι έγκλημα. Ωστόσο, οι ελληνικές αρχές με δεμένα τα χέρια προσπαθούν να αντιμετωπίσουν την παιδική πορνογραφία στο διαδίκτυο, λόγω των κενών στη νομοθεσία, που εμποδίζει τη σύλληψη ή, σε πολλές περιπτώσεις, την καταδίκη των δραστών. Σύμφωνα με το νόμο του 2002, όσοι εντοπίζονται να διακινούν παιδοφιλικό υλικό χωρίς να παίρνουν χρήματα γι' αυτό ή χωρίς η εμπορία να είναι δυνατόν να αποδειχθεί, δεν μπορούν να διωχθούν. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του 72χρονου πρώην στελέχους της αμερικανικής βάσης στο Ελληνικό, που συνελήφθη πριν από δύο χρόνια ως μέλος διεθνούς κυκλώματος διακίνησης παιδικής πορνογραφίας στο διαδίκτυο και εγκέφαλος της δραστηριότητας στην Ελλάδα. Το πλήθος των στοιχείων που βρέθηκαν τότε στο σπίτι του στην Κηφισιά, και τα οποία έδειχναν σεξουαλικές πράξεις σε παιδιά από δύο έως επτά ετών, δεν στάθηκαν αρκετά για την καταδίκη του. Για την καταπολέμηση της παιδικής πορνογραφίας πρόσφατα ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος νόμος 3625/2007.

αναρτήθηκε στο www.kathimerini.gr με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ

Ο «Σιντρ», ένας φίλος στην Ασία, και... ένας μύθος

Tου Τακη Καμπυλη.

Τελευταία φορά που έπιανε το τηλέφωνο ήταν προχθές, όταν ο Πλάμεν βρισκόταν στο Ουζμπεκιστάν. Ο Πλάμεν Τόντσεφ γεννήθηκε στη Βάρνα της Βουλγαρίας. Το 1984 ήρθε στην Αθήνα για να σπουδάσει, και μάλιστα στη Φιλοσοφική. Δεν ήξερε τη γλώσσα (χαρακτηριστικό κι αυτό της αποφασιστικότητάς του), αλλά διαθέτει τον μόνο αξιόπιστο δείκτη ευφυΐας, την ικανότητα να μαθαίνει εύκολα ξένες γλώσσες. Εκτός από τα ρωσικά και τα (τέλεια) αγγλικά, τα τέσσερα χρόνια στη Φιλοσοφική ήταν αρκετά για να μιλήσει και τα ελληνικά ως μητρική του γλώσσα. Το επόμενο βήμα ήταν το Στρασβούργο και οι Βρυξέλλες. Εκεί ο Πλάμεν πηγαινοερχόταν για χρόνια ως συνεργάτης του ευρωβουλευτή της Ν.Δ. και σημερινού υπουργού Μεταφορών, Κωστή Χατζηδάκη. Αλλά η πραγματική του επιλογή, την οποία καλλιέργησε με συνέπεια και προσωπικό κόστος ήταν η Ασία. Πού τον έχανες πού τον έβρισκες, ο Πλάμεν κάθε τόσο «πεταγόταν» στο Τιμόρ, στην Κίνα, στις Φιλιππίνες, στην Ταϊβάν. Η βιβλιοθήκη του στο σπίτι του στον Χολαργό γέμιζε από βιβλία για την Ασία και ο Πλάμεν εκινείτο με ευχαρίστηση στη μικρή παρέα των ανταποκριτών από ασιατικές χώρες στην Αθήνα. Εδώ και μερικά χρόνια ο Πλάμεν ζει όπως το προετοίμασε. Ασχολείται στο πλαίσιο μη κυβερνητικών προγραμμάτων στην Ασία και είναι σχεδόν 10 μήνες τον χρόνο κάπου στη μεγάλη ήπειρο. Επεσε στη μεγάλη αλλαγή της Κίνας, την παρακολούθησε και την παρακολουθεί, από τα χωριά όπου ακόμη ψηφίζουν με πατάτες μέχρι το νέο κοσμοπολιτισμό της Σαγκάης, και «μέτρησε» πολλές από τις πολυάνθρωπες φυσικές και περιβαλλοντικές καταστροφές. Τι ψάχνει ο Πλάμεν στην Ασία; «Μπορεί να ακούγεται περίεργο, αλλά η Αθήνα από την Κοπεγχάγη και η Λισσαβώνα από το Βερολίνο έχουν πολύ μικρότερες διαφορές απ' όσες πιστεύουμε. Ισως η ευρωπαϊκή μας εσωστρέφεια (ή υπεροψία;) να είναι τόσο μεγάλη που μας εμποδίζει να το δούμε. Μόλις το 6% του παγκόσμιου πληθυσμού, που μάλλον αφελώς πιστεύει ότι καθορίζει την παγκοσμιοποίηση. Αντίθετα, η Ασία καταγράφεται μόνο ως γεωγραφική ενότητα. Και δεν υπάρχει η πολιτισμική ενότητα, που (έστω) ως τάση, ανιχνεύεται στην Ευρώπη. Εκεί, στην Ανατολή, διαπλέκονται ακόμη τα απομεινάρια της αποικιοκρατίας με αυτά του Ψυχρού Πολέμου πάνω σ' έναν πολυσήμαντο καμβά γεμάτο χρώματα, ιστορικές εποχές, και ανθρώπους. Που συνήθως υποφέρουν είτε από τη λαίλαπα των φυσικών καταστροφών είτε στην πορεία προς την ανάπτυξη». Η πρόσφατη τραγωδία από τη δράση του «Σιντρ» στο Μπαγκλαντές επαναφέρει ένα ερώτημα: γιατί άραγε τόσα πολλά τα θύματα κάθε τυφώνα ή σεισμού στην Ασία; Το ίδιο ερώτημα ετέθη ίσως για πρώτη φορά το 1974 στον μεγάλο λιμό του Μπαγκλαντές. Περισσότεροι από 500.000 άνθρωποι χάθηκαν, παρά τους χιλιάδες τόνους ρυζιού που έστειλε η Δύση και οι αραβικές χώρες. Η ιστορία Τότε ο τυφώνας στο Μπαγκλαντές ήταν η αφορμή του μεγάλου λιμού. Θα είναι πάλι; Αυτό η Δύση δεν το κουβεντιάζει. Ισως, διότι ξέρει αυτό που έγραψε και στηρίζει έκτοτε ο Αμάρτια Σεν και άλλοι νεότεροι αιρετικοί οικονομολόγοι: «Τα τρόφιμα δεν μοιράζονται στην οικονομία μέσω της φιλανθρωπίας ή κάποιου συστήματος αυτόματου μερισμού. Πρέπει κανείς να κερδίζει την ικανότητα να αποκτά τρόφιμα. Πρέπει να επικεντρωθούμε όχι στη συνολική προσφορά τροφίμων στην οικονομία, αλλά στο «δικαίωμα» που απολαμβάνει το κάθε άτομο (...). Οι άνθρωποι υποφέρουν από πείνα, όταν δεν μπορούν να διασφαλίσουν το δικαίωμα να έχουν επαρκή ποσότητα τροφίμων». Ο Πλάμεν θα σταθεί σε δύο πράγματα: στη μεγάλη πληθυσμιακή πυκνότητα του Μπαγκλαντές και στο παράδειγμα που ετέθη από έναν γνωστό οικονομολόγο, τον Πολ Κρούγκμαν. Οι χίλιοι άνθρωποι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο που ζουν στο Μπαγκλαντές είναι μια πολλαπλή «κατάρα». Είναι η ιστορία των «Δέκα μικρών σαλαμοποιών της Ασίας» του Κρούγκμαν (στα «βήματα» της Αγκάθα Κρίστι). «Δέκα σαλαμοποιοί εργάζονται σε μια βιομηχανία αλλαντικών της ΝΑ Ασίας. Στη μία άκρη οι δέκα σαλαμοποιοί, στην άλλη βγαίνουν τα δέκα παριζάκια. Ο βιομήχανος όταν θέλει να αυξήσει την παραγωγή, π.χ. στα 20 παριζάκια, εκείνο που θα κάνει είναι να απασχολήσει 20 σαλαμοποιούς. Το ίδιο και στα 30, στα 40 κ.ο.κ. Η αναλογία θα είναι πάντα 1:1 διότι η τεχνολογία είναι πιο ακριβή από την προσφορά εργατικών χεριών». Το 2002 ο Πλάμεν έκανε μια έρευνα ανάμεσα στους Κινέζους που έχουν μεταναστεύσει πρόσφατα στον Καναδά. Η πιο συχνή απάντηση ήταν «για να βρουν δουλειά». Η δεύτερη πιο συχνή ήταν «λόγω περιβάλλοντος». Ατμοσφαιρική ρύπανση, φυματίωση και έλλειψη πόσιμου νερού ήταν το τρίπτυχο της μετανάστευσης. «Στο Μπαγκλαντές πριν από μερικά χρόνια», λέει ο Πλάμεν Τόντσεφ, «με πρωτοβουλία του ΟΗΕ ανοίχθηκαν 6.000 πηγάδια για πόσιμο νερό. Μέσα σε δύο χρόνια οι συγκεντρώσεις αρσενικού που μετρήθηκαν ήταν τέτοιες που αναγκάστηκαν να τα ξανακλείσουν.» Ο μεγάλος λιμός Εκείνο τον μεγάλο λιμό στο Μπαγκλαντές τον μελέτησε αναλυτικά ο Αμάρτια Σεν. Για να καταρρίψει έναν μύθο. «Το 1974 ήταν στο Μπαγκλαντές η χρονιά με κατά κεφαλήν διάθεση τροφίμων μεγαλύτερη απ' οποιοδήποτε άλλο έτος ανάμεσα στο 1971 και στο 1976. Η λιμοκτονία πυροδοτήθηκε από την περιφερειακή ανεργία που προκάλεσαν οι πλημμύρες, οι οποίες επηρέασαν την παραγωγή τροφίμων πολλούς μήνες αργότερα, όταν έγινε η συγκομιδή της μειωμένης σοδειάς (κατά τον Δεκέμβριο), αλλά ο λιμός συνέβη νωρίτερα από αυτή και τελείωσε προτού ωριμάσει η σοδειά που είχε θιγεί. Οι πλημμύρες είχαν ως αποτέλεσμα να υποστούν οι εργάτες γης άμεση στέρηση εισοδήματος το καλοκαίρι του 1974. Εχασαν τους μισθούς, τους οποίους θα είχαν κερδίσει από τη μεταφύτευση του ρυζιού και άλλες σχετιζόμενες δραστηριότητες, και έτσι έχασαν τα μέσα για να αποκτήσουν τρόφιμα». Η άλλη μορφή πείνας, η διαδεδομένη χρόνια πείνα, επίσης μαστίζει το Μπαγκλαντές και κυρίως τις χώρες όπου στις δεκαετίες του '60 και του '70 «ξέσπασε» η Πράσινη Επανάσταση (η καλλιέργεια δηλαδή υβριδίων ανθεκτικών στις τοπικές συνθήκες). Η εξήγηση είναι απλή. Η πράσινη επανάσταση λειτούργησε υπέρ των μεγάλων ιδιοκτητών γης στις χώρες αυτές, ενώ οι μικροκτηματίες δεν μπόρεσαν να ανταποκριθούν στις τιμές που ορίζονταν από το καρτέλ των μεγαλογαιοκτημόνων. Στο έργο του Τζορτζ Μπέρναρντ Σο «Ανθρωπος και υπεράνθρωπος», ο κύριος Μαλόουν, ένας πλούσιος Ιρλανδοαμερικανός λέει στην Αγγλίδα νύφη του Βάιολετ, ότι ο πατέρας του «πέθανε από πείνα το μαύρο 1847». Οταν η Βάιολετ ρωτά «στον λιμό;», ο Μαλόουν απαντά «όχι, στην πείνα». Οταν μια χώρα είναι γεμάτη τρόφιμα και τα εξάγει, δεν μπορεί να υπάρχει λιμός». Ο «Σιντρ» δεν θα είναι ο τελευταίος τυφώνας που χτύπησε το Μπαγκλαντές. Αλλωστε, όπως λέει και ο Πλάμεν, τα προβλήματα βρίσκονται στην «υποδοχή» του. Κι αυτά είναι πολιτικά...

Info -Αμάρτια Σεν «Η ανάπτυξη ως ελευθερία», Αθήνα 2006, εκδ. Καστανιώτης. -Λούσια Φ. Νιούμαν (συντονισμός) «Η πείνα στην ιστορία», Αθήνα 2007, εκδ. Πολύτροπον. -Lutz Kleveman «Το νέο μεγάλο παιχνίδι», Αθήνα 2005, εκδ. Κριτική. -Jared Diamond «Οπλα, μικρόβια και ατσάλι», Αθήνα 2006, εκδ. Κάτοπτρο

δημοσιεύτηκε στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΣΤΙς 25-11-07

Victory for Greek hunger strikers

By Malcolm Brabant BBC News, Leros The children were protesting against cramped, unsanitary conditions Eleven-year-old Salman Marufel sat cross-legged on a bed in an overcrowded dormitory and, using his fingers, hungrily devoured a plate of greasy chicken and rice. It was, literally, the taste of victory. Salman was the youngest of more than 100 other war children from Afghanistan who went on a series of hunger strikes to protest against what they claimed were the cramped, unsanitary conditions of their reception centre on the Aegean island of Leros, not far from the Turkish coast. Their action embarrassed the Greek government, which is under increasing pressure from its European Union partners to improve its treatment of asylum seekers. Late last week, the boys were visited by Giorgos Costandopoulos, the deputy health minister, who promised they would be moved to better accommodation on the mainland. "We understand these people. We know very well what their needs are," said Mr Costandopoulos. "And we will do our best for these people in Athens." Perilous journey Some refugees will be taken to a summer holiday camp on the Attica coast, not far from the home of Greece's Prime Minister, Costas Karamanlis, while others will be housed in a village built for journalists covering the 2004 Athens' Olympic Games. Salman said that on two occasions he had gone without food for four or five days. "We wanted the government to listen to our problems," he said. "I want to go to Athens and be free." Salman may only be 11 years old, but he displays a toughness forged from a lifetime of hardship. His parents bankrupted themselves to raise the $10,000 (£5,000) demanded by traffickers for helping Salman to escape the conflict in Afghanistan, travel along the old Silk Road through Iran and Turkey, and into a rubber dinghy for the short, perilous crossing to Leros. "I am really worried about my parents," he said. "But they will be happy that I am in Greece." One of Salman's fellow hunger strikers was 14-year-old Javed Ahmadzi. He smiled proudly as he described their protest. "We had been here for about 45 days and, every day, we asked the police, the government and the political people what will happen to us. But they didn't answer. So we were compelled to stop eating to solve our problems." People trafficking The move to Athens may not resolve Javed's personal dilemma. He is still of school age. But he wants to work to help pay off the $10,000 paid to a smuggling agent in Kabul by his widowed mother and brother. "My brother cannot pay the money. I know it won't be easy to earn the money. But I will work in the future, and, in one or two or three years, I will earn enough money to send to Kabul. If I don't pay the money, it will be very bad for my mother and my brother." On the day the deputy health minister visited Leros, coastguards deposited two boatloads of asylum seekers - 60 in all - who had been discovered hiding on neighbouring islets. Most were from Afghanistan. But they also included refugees from Iraq and a couple from Ghana in West Africa. The going rate from Afghanistan appears to range from $7-10,000, while a man who called himself "Bashir from Baghdad", said he paid $3,000 for the comparatively short journey from Iraq, through the Kurdish mountains to Turkey. "All I have got left is 10 euros," he said. "But I am happy to be here, because here I am safe." As Bashir and a dozen men without shoes walked to the coastguard headquarters, a burly officer led away two small, thin men, alleged to be the traffickers. "Falestine, Falestine," said the smaller of the two, protesting that he was a Palestinian refugee. But the Greeks were adamant that he was in fact Turkish. According to charity workers helping the asylum seekers, the smuggling gangs have adopted a new ruthless tactic. They are now using naive Turkish boys aged less than 18 to row the rubber dinghies into Greek waters. They pay them about $200 for the trip. Human rights lawyers claim that a loophole in new legislation allows under-age smugglers to be deported back to Turkey without prosecution. Impossible to police Leros, an island of 8,500 inhabitants in the middle of the Dodacanese archipelago, simply cannot handle the daily human tide. During 2007, the total number of illegal arrivals amounted to 980. That figure has already been surpassed and it is only May. The favourable, long, summer months are when the smuggling really starts. The Mayor of Leros, Timotheos Kottakis, is incandescent that Europe is upbraiding Greece for its treatment of asylum seekers "The responsibility for what happened lies with Britain and America," he said. "They are the ones who bombarded Iraq and Afghanistan." With its hundreds of islands, jagged topography and remote beaches, Greece has a coastline that is as long as the perimeter of the African continent. Its waters are impossible to police completely. The influx of refugees has increased since Europe acted to discourage asylum seekers from targeting the Canary Islands and southern Italy. "There is not the infrastructure in Greece to host this large number of immigrants," says Sophia Ioannou, of Medecins du Monde, which is the lead charity in Leros. "Greece is a big door for immigrants at the moment. I strongly believe that the European Union has to support Greece in terms of funds, in order to cope with these increasing numbers of immigrants," she said. Stopover to the West I asked a British official to list the assistance the United Kingdom was offering its partner on the easternmost frontier of the European Union. It amounted to little more than meetings and lectures to Greece on how to improve its human rights. The most kindly face awaiting the asylum seekers on Leros is that of Phillipos Olympitis, a 72-year-old retired pharmacist, who proudly wears the blue and white symbol of Medecins du Monde. As Phillipos drove to help document the latest batch of asylum seekers, he was stopped by a Leros inhabitant who taunted him: "Just off to boost the island's tourism are you?" "Malaka!" exploded Phillipos, using the most common Greek insult. "These people are under guard and staying put. They are not coming anywhere near you are they?" Phillipos is convinced that the only way to stop the influx is to end the wars in Iraq and Afghanistan. "We used to be overwhelmed by Kurdish refugees," he said. "But I was in northern Iraq recently and it was pretty peaceful. And the Kurds have stopped coming to Greece." The current occupants of the Leros reception centres may be moving to Athens, but others are sure to take their place. The frightened and the dispossessed of Afghanistan and Iraq are walking. Greece is just a stop over on their way west. "My sister lives in Birmingham," said one Afghan as I left his temporary Leros home. "I love Birmingham. See you soon in Birmingham."