Μια άγνωστη σελίδα ανθρωπιάς

Πώς σώθηκαν 281 Εβραίοι ιταλικής καταγωγής στη Θεσσαλονίκη του 1943 Γιάννης Χρυσάφης, Alessandra Coppola, Antonio Ferrari Εβραίοι της Θεσσαλονίκης - 1943 Τα ντοκουμέντα της ιταλικής ανθρωπιάς μτφρ.: Φλώρα Μόλχο εκδ. της ιταλικής πρεσβείας Η πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ανθούσα εβραϊκή κοινότητα Θεσσαλονίκης, αριθμούσε περίπου 50.000 μέλη. Μετά την Κατοχή επιζούσαν γύρω στα 2.000 άτομα· όσα δηλαδή γλίτωσαν από το Ολοκαύτωμα έχοντας βρει κρησφύγετο σε φιλικές τους χριστιανικές οικογένειες ή κατέφυγαν στα βουνά με τους αντάρτες. Είναι όμως ελάχιστα γνωστό ότι ανάμεσα στους διασωθέντες περιλαμβάνονται και 281 Εβραίοι που δεν εστάλησαν στα ναζιστικά στρατόπεδα και τα κρεματόρια, χάρις στο προσωπικό του Βασιλικού Γενικού Προξενείου της Ιταλίας στη Θεσσαλονίκη και κυρίως στην ενεργό ανθρωπιά του Γενικού Προξένου Guelfo Zamboni, ο οποίος αξιοποίησε όλα τα στη διάθεσή του πολιτικά, διπλωματικά και στρατιωτικά μέσα για να σώσει όσους περισσότερους Εβραίους μπορούσε από την ανθρωποβόρο ναζιστική μηχανή. Αυτή την άγνωστη σελίδα ουμανισμού μέσα στην τότε έρημο της ευρωπαϊκής βαρβαρότητας έρχεται να μας την κάνει γνωστή η δίγλωσση έκδοση (ελληνικά και ιταλικά) της Ιταλικής Πρεσβείας στην Αθήνα «Εβραίοι της Θεσσαλονίκης - 1943. Τα ντοκουμέντα της ιταλικής ανθρωπιάς». Η έκδοση αυτή οφείλεται σε πρωτοβουλία του προηγούμενου πρεσβευτή της Ιταλίας Gian Paolo Cavarai και την προλογίζει ο σημερινός πρεσβευτής Gianpaolo Scarante «ως μία προειδοποίηση για τις συνειδήσεις, για να αποφύγουμε την επανάληψη φρικαλεοτήτων του παρελθόντος». Συγγραφείς: ο δημοσιογράφος στην «Καθημερινή» Γιάννης Χρυσάφης· η Alessandra Coppola, τακτική καθηγήτρια Ελληνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Παδούης· και ο Antonio Ferrari, δημοσιογράφος στην Corriere della Sera του Μιλάνου. Η μετάφραση έγινε από τη Φλώρα Μόλχο, λέκτορα της Νεοελληνικής στο Πανεπιστήμιο της Παδούης. Πολεμική προπαγάνδα Η καθηγήτρια Coppola κάνει μια αναδρομή στην ανθελληνική ιταλική πολεμική προπαγάνδα διά της οποίας «τόσο στο λαϊκό Τύπο όσο και στην πιο ακαδημαϊκή παραγωγή, διαδίδονταν στοιχεία που παρακινούσαν σε περιφρόνηση προς τον ελληνικό λαό». Στη συνέχεια παρουσιάζει τη σύνδεση που επιχειρούν οι φυλετικοί προπαγανδιστές μεταξύ του κεντρικού αντικειμένου αυτής της προπαγάνδας, δηλαδή γενικώς του ελληνικού λαού, με τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης. Μιας πόλης η οποία αποτελούσε και άμεσο στρατηγικό στόχο στα πολεμικά σχέδια του Μουσολίνι. Ετσι μας εισάγει στο αρνητικό –και από την τότε επίσημη ιταλική πλευρά– κλίμα μέσα στο οποίο ανέπτυξε ο Zamboni τις σωτήριες για τους 281 Εβραίους πρωτοβουλίες του, κάποιες φορές όμως και υπό την «καθοδήγηση» εκείνων των ιθυνόντων του ιταλικού υπουργείου των Εξωτερικών (Γκαλεάτσο Τσιάνο και Τζουζέπε Μπαστιανίνι) που προέκριναν μια σχετικώς ανεκτική πολιτική έναντι των Εβραίων ιταλικής εθνικότητας που ζούσαν σε κατακτημένες από τους ναζί χώρες. Ο Γιάννης Χρυσάφης γράφει για τη Θεσσαλονίκη «Μητέρα εν Ισραήλ» των Εβραίων, τη μακραίωνη ιστορία τους στην πρωτεύουσα της Μακεδονίας και τον αφανισμό τους κατά την περίοδο 1943-1944, όταν, στο πλαίσιο του ναζιστικού παροξυσμού της ευρωπαϊκής ιστορίας, εφαρμόστηκε και στη Θεσσαλονίκη ο προγραμματισμένος διωγμός και η συνακόλουθη εξόντωσή τους στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως της Μεσευρώπης. Ο Antonio Ferrari αναφέρεται στην πολιτική και πνευματική ατμόσφαιρα του Μεταπολέμου όπου «η οριστική καταδίκη του φασισμού και των φρικαλεοτήτων του, όπως όφειλε να γίνει, εμπόδισε την οποιαδήποτε διάκριση ανάμεσα στο καθεστώς του Μουσολίνι και σ’ εκείνο το μέρος του ιταλικού λαού που τον είχε ακολουθήσει είτε από αληθινό ενθουσιασμό είτε λόγω αυταπάτης». Στη συνέχεια, προαναγγέλλει τη σειρά εγγράφων που ακολουθούν και τα οποία ανέσυρε –θαμμένα επί δεκαετίες στα αρχεία της Ρώμης– ο Ισραηλινός καθηγητής Daniel Capriα. Στα έγγραφα αυτά (που ενσωματώνονται πλέον στο γνωστό στους ερευνητές corpus των DDI, δηλαδή των Ιταλικών Διπλωματικών Τεκμηρίων) περιέχονται τηλεγραφήματα που έστελνε ο Zamboni στη Ρώμη και ζητούσε οδηγίες ή απαντήσεις σε προτάσεις του για τη σωτηρία των Εβραίων ιταλικής εθνικότητας στη Θεσσαλονίκη και όσων άλλων Ισραηλιτών είχαν συγγενική σχέση με αυτούς. Μέσα από τα έγγραφα διαπιστώνουμε την προσπάθεια του Ιταλού Γενικού Προξένου να σώσει τους ομοεθνείς του Εβραίους, έξω από το κλίμα των φυλετικών νόμων που είχαν καθιερωθεί στην Ιταλία μετά την πρόσδεσή της στο άρμα του Χίτλερ. Είναι αξιοσημείωτο πάντως ότι οι νόμοι αυτοί δεν εφαρμόστηκαν εναντίον των Ιταλών Εβραίων σε όποιες από τις κατεχόμενες από τον Αξονα χώρες είχε λόγο και η Ιταλία. Ειδικότερα, για τον Ελληνα αναγνώστη υπάρχουν ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες σε ορισμένα από τα δημοσιευόμενα έγγραφα σχετικά με εκείνη τη ζοφερή εποχή. Μια εποχή κατά την οποία ο Γενικός Πρόξενος της Ιταλίας προσπαθούσε να σώσει –και έσωσε– Ιταλιώτες Εβραίους και η πνευματική ηγεσία της σκλαβωμένης Ελλάδας, με επικεφαλής τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό και τις υπογραφές των πρυτάνεων και της ηγεσίας των πνευματικών και επαγγελματικών σωματείων, διαμαρτυρόταν με επιστολή προς τον Πληρεξούσιο του Ράιχ, Γκύντερ Αλτενμπουργκ, για τις διώξεις εναντίον των Εβραίων. Νησίδες ανθρωπιάς μέσα σε μια Ευρώπη πλημμυρισμένη από τη βαρβαρότητα.